ترویج کودک‌همسری با کاهش سن ازدواج

صادق رحیمی، کارشناس حقوقی در روزنامه قانون نوشت: بعضی از فقهان عقد صغیر اعم از ممیز و غیرممیز را باطل دانسته‌اند.

فقیهانی عقد صغیر ممیز را به لحاظ اینکه دلیلی بر سلب اراده و اختیار او وجود ندارد، غیرنافذ تلقی کرده‌اند

به نظر می‌رسد چنین ازدواجی باطل است؛ چرا که صغیر، فاقد اراده حقوقی و قصد انشاست

قانون مدنی پیشین به پیروی از قانون مدنی فرانسه ،سن بلوغ را برای دختر ۱۵سال و برای پسر ۱۸سال قرار داده بود

بسیاری از فقیهان اهل سنت، سن۱۵ و برخي از فقهاي مالکی سن۱۸ را برای هر دو جنس به عنوان سن بلوغ شناخته‌اند

بلوغ در اسلام پدیده طبیعی و فیزیولوژیک است که زمان آن در همه افراد یکسان نیست

سن ازدواج در دختران و پسران در اصطلاح حقوقی اهلیت برای نکاح نامیده می‌شود و مراد از اهلیت، توانایی قانونی برای نکاح است

اصلاح سن ازدواج برای دختران و پسران موضوعي است كه مدت‌هابحث‌هاي زيادي پيرامون آن مطرح مي‌شود. اصلاح اين سن كه براي جلوگيري از ازدواج كودكان بوده، توسط نمايندگان مجلس در حال بررسي است كه ذكر نكاتي در اين زمينه الزامي است.

دیدگاه فقه اسلامی درخصوص سن ازدواج

ابتدا بايد گفت که سن ازدواج در دختران و پسران در اصطلاح حقوقی «اهلیت برای نکاح» نامیده می‌شود كه البته مراد از اهلیت، توانایی قانونی برای نکاح است. اهلیت برای نکاح شامل چند نکته است. یکم، مرد و زن باید به سن بلوغ مقرر در قانون یا قابلیت صحی برای ازدواج رسیده باشند.(منظور از قابلیت صحی برای ازدواج دارا بودن استعداد جسمانی هر یک از زن و شوهر آینده برای روابط جنسی و عواقب مترتب بر آن است). دوم آنکه در پاره‌ای از موارد باید ولی با ازدواج موافقت كند و اهلیت با اجازه او تکمیل می‌شود و سوم نيز ازدواج سفیه و مجنون است كه شرایط و احکام خاصی در مورد آن تعيين شده است. بر این اساس، چندپرسش در این زمینه باید بررسی شود؛ اول اينكه دیدگاه شرع و فقه اسلامی در خصوص بلوغ و سن ازدواج چیست؟ در پاسخ به سوال باید گفت در اصطلاح فقهی، بلوغ عبارت است از رسیدن به سنی که غریزه جنسی در آن به حد کافی رشد کرده و شخص آماده تولید مثل می‌شود، البته نشانه‌های دیگری نیز برای بلوغ ذکر شده که مهم‌ترین آ‌ن‌ها سن است، در فقه امامیه، سن بلوغ در دختر ۹سال تمام قمری و در پسر ۱۵سال تمام قمری است. بسیاری از فقیهان اهل سنت سن۱۵ و برخي از فقهاي مالکی سن۱۸ را برای هر دو جنس به عنوان سن بلوغ شناخته‌اند. در واقع بلوغ در اسلام پدیده طبیعی و فیزیولوژیک است که زمان آن در همه افراد یکسان نیست. البته برای استقلال در امر ازدواج، در فقه امامیه رسیدن به سن بلوغ کافی نیست بلکه دختر و پسر باید رشید باشند یعنی بتوانند مصلحت و ضرر و زیان خود را تشخیص دهند.

دیدگاه قانون‌گذار درخصوص سن ازدواج

اما دیدگاه و حکم قانون‌گذار درباره‌ این موضوع چیست؟ در اين زمينه باید گفت که قانون مدنی پیشین به پیروی از قانون مدنی فرانسه سن بلوغ را برای دختر ۱۵سال و برای پسر ۱۸سال قرار داده بود. ماده۱۰۴۱ قانون مدنی مصوب۱۳۱۳ مقرر کرده بود: «نکاح اناث قبل از رسیدن به سن۱۵ سال تمام و نکاح ذکور قبل از رسیدن به ۱۸سال تمام ممنوع است. معذلک در مواردی که مصالحی اقتضا کند با پیشنهاد مدعی‌العموم و تصویب محکمه ممکن است به صورت استثنا معافیت از شرط سن اعطا شود ولی در هر حال این معافیت نمی‌تواند به اناثی داده شود که کمتر از ۱۳ سال تمام و شامل ذکوری شود که کمتر از ۱۵سال تمام دارند».

البته در توجیه این ماده چنین استدلال می‌شد،ازدواج در سن پایین موجب بیماری‌های جسمی و عصبی، بارداری غیرعادی، عدم درک صحیح از ازدواج و تشکیل خانواده، اختلاف و ناهماهنگی در خانواده، به هم گسستگی بنیان خانواده، جدایی و طلاق، تولد فرزندان مشکل‌دار از نظر قوای جسمی و عقلی و... می شود؛ بنابراین برای جلوگیری از ازدواج در سن پایین بايد سن مناسبی برای ازدواج تعیین شود. این سن از دیدگاه نویسندگان قانون مدنی ۱۵سال برای دختر و ۱۸سال برای پسر بوده است. در همین قانون استثنائاتی نيز برای معافیت از شرط سنی پیش‌بینی شده بود که فقط دخترانی که به سن ۱۳سال تمام و پسرانی که به سن ۱۵سال تمام رسیده بودند، می‌توانستند از این معافیت استفاده كنند.

دادگاه پس از درخواست ولی یا قیم صغیر بنا بر مصالحي معافیت از شرط سن را اعطا می‌کرد که این مصالح ممکن بود جسمی، روانی یا شرافتی باشد و دادگاه با توجه به اوضاع و احوال و عرف و عادت و نظریه دادستان در این مورد تصمیم گیری می‌کرد. مسلم است که این معافیت استثنا بر اصل بود و نبايد بدون علت موجه باشد. در سال۵۳ با تصویب قانون جدید حمایت از خانواده وضعیت جدیدی در سن ازدواج ایجاد شد؛ در ماده۲۳ این قانون چنین مقرر شده بود: «ازدواج زن قبل از رسیدن به سن ۱۸سال تمام و مرد قبل از رسیدن به ۲۰سال تمام ممنوع است. معذلک در مواردی که مصالحی اقتضا کند، استثنائا در مورد زنی که سن او از ۱۵سال تمام کمتر نباشد و برای زندگی زناشویی استعداد جسمی و روانی داشته باشد، به پیشنهاد دادستان و تصویب دادگاه شهرستان ، ممکن است معافیت از شرط سن اعطا شود...».

با وجود شباهت این ماده با ماده۱۰۴۱ قانون مدنی از حیث اعطا معافیت از شرط سن و... تفاوت‌هایی داشت که مهم‌ترین آن افزایش سن ازدواج بود، سن ازدواج در قانون حمایت از خانواده مصوب بهمن۱۳۵۳ از ۱۵سال تمام برای دختران و ۱۸ سال تمام برای پسران در قانون مدنی به ۱۸سال تمام برای دختران و ۲۰سال تمام برای پسران افزایش یافته بود اما هنگام تجدیدنظر در قانون مدنی بعد از انقلاب در سال۶۱، ماده۱۰۴۱ پیشین قانون مدنی مغایر شرع تشخیص داده شده و به‌اين شرح اصلاح شد: «نکاح قبل از بلوغ ممنوع است. تصبره-عقد نکاح قبل از بلوغ بااجازه ولی صحیح است؛ به شرط رعایت مصلحت مولی‌علیه»(اصلاحی ۸/۱۰/۶۱). بلوغ در این ماده به همان معنای فقهی آن به کار رفته است که فقیهان امامیه آن را رسیدن به سن ۹ سال تمام قمری برای پسر و ۱۵سال تمام قمری برای دختر به عنوان یکی از علايم بلوغ اعلام کرده اند. در واقع بلوغ معتبر در حقوق امروز بلوغ طبیعی و فیزیولوژیک است. این تجدیدنظر با انتقادات حقوق‌دانان همراه بوده است.

ازدواج قبل از سن بلوغ

حال سوالي كه مطرح مي‌شود، اين است كه آیا ازدواج قبل از سن بلوغ باطل است؟ در پاسخ به اين پرسش نيز باید گفت که میان فقیهان امامیه اختلاف نظر وجود دارد. بعضی از فقیهان عقد صغیر اعم از ممیز و غیرممیز(منظور از صغیر ممیز خردسالی است که سود و زیان خود را تشخیص می‌دهد در مقابل صغیر غیرممیز که نمی‌تواند سود و زیان خود را تشخيص دهد) را چه برای خود و چه به وکالت از دیگری باشد باطل دانسته‌اند؛ با این استدلال که عبارت صغیر در نکاح و عقود دیگر اعتباری ندارد، بعضی دیگر از فقیهان عقد صغیر ممیز را به لحاظ این که دلیلی بر سلب اراده و اختیار او وجود ندارد، غیرنافذ تلقی کرده‌اند؛ به این معنا که ولی، یا خود صغیر پس از رسیدن به سن بلوغ می‌تواند آن را تنفیذ و رد کند و از این جهت اگر عقد با اذن ولی واقع شود، نافذ و صحیح خواهد بود و نظر مشهور نیز در میان فقها همین است اما به نظر می‌رسد چنین ازدواجی باطل است؛ چرا که صغیر، فاقد اراده حقوقی و قصد انشاست و اعمال حقوقی او از جمله ازدواج باطل و فاقد اثر حقوقی است. اما بايد گفت که فارغ از مباحث فقهی و حقوقی که به‌طور مفصل در بالا بیان کردیم به‌نظر می‌رسد با توجه به اهمیت مساله ازدواج و تشکیل خانواده و آثار حقوقی مترتب بر آن برای تعیین سن ازدواج در قانون مدنی بايد به ملاک ماده ۲۳قانون جدید حمایت از خانواده مصوب۱۳۵۳ مراجعه کنیم و آن سن ۱۸سال تمام برای دختران و ۲۰سال تمام برای پسران جهت ازدواج را در نظر بگیریم.