۱۸ تیر؛ ۱۹ سال پس از واقعه

روزنامه قانون نوشت: چند روز قبل از ۱۸تیردر روز ۱۵تیر ۱۳۷۸، روزنامه سلام قدیمی‌ترین ارگان مطبوعاتی نیروهای اصلاح‌طلب که تریبون مجمع روحانیون مبارز محسوب می‌شد و مدیرمسئولش، موسوی‌خوئینی‌ها، یکی از نزدیک‌ترین افراد به رییس‌جمهور دوره اصلاحات بود، تیتر یک خود را به جمله‌ای جنجالی اختصاص داد: «سعید اسلامی پیشنهاد تغییر قانون مطبوعات را داده است».

ماجرا از این قرار بود که در آن روزها که مجلس پنجم آخرین سال خود را می‌گذراند، اصولگرایان اکثریت این مجلس قصد داشتند با اصلاح قانون مطبوعات زمینه را برای سخت‌گیری به مطبوعات فراهم آورند. در آن روزها، روزنامه‌های مختلفی ذیل نام روزنامه‌های دوم خردادی منتشر می‌شدند و اقبال به مطبوعات در بین مردم بالا رفته بود.

درست در روزی که کلیات طرح اصلاح قانون مطبوعات در مجلس در دست بررسي بود، روزنامه سلام نامه‌ای به ظاهر محرمانه را منتشر کرد که نشان می‌داد سعید اسلامی(امامی) پیشنهاداتی برای تغییر در قانون مطبوعات داده بوده است. نام سعید امامی آن روزها برای افکار عمومی تداعی‌گر واقعه قتل‌های زنجیره‌ای و دخالت معدودی عناصر«خودسر و کج‌اندیش» نهادهای امنیتی در قتل نویسندگان و فعالان سیاسی بود. انتشار این نامه، افکار عمومی را نسبت به اصلاح قانون مطبوعات بیش از پیش حساس کرد اما روزنامه سلام که از ابتدای دهه هفتاد منتشر می‌شد، توقیف شد.

هیجدهم تیرماه سال ۱۳۷۸، در روزهایی که بسیاری از دانشجویان در کوی دانشگاه تهران واقع در خیابان کارگرشمالی(امیرآباد) مشغول آماده شدن برای امتحانات پایان ترم بودند، اطلاعیه‌هایی در تابلوهای اعلانات نصب شد که از دانشجویان می‌خواست برای اعتراض به توقیف روزنامه سلام در محوطه کوی دانشگاه دست به تجمع بزنند
ساعت ده‌وسی دقیقه شب نزدیک به دویست دانشجو در برابر در اصلی کوی دانشگاه جمع شده بودند. دانشجویان از کوی دانشگاه به داخل خیابان امیرآباد آمدند. این اتفاق عجیب نبود. معمول بود که دانشجویان از کوی بیرون بیایند و بعد نیروهای انتظامی آن‌ها را به داخل هدایت کنند.

آن شب نیز دانشجویان از کوی بیرون آمدند و مطابق با گزارشی که بعدها کمیته منتخب شورای عالی امنیت ملی منتشر نمود، دست به تجمع در بیرون کوی زده و تا برابر دانشكده فنی در تقاطع اتوبان جلال آل احمد پایین آمدند. شرکت در چنین تجمعی برای برخی دانشجویان آنقدری طبیعی بوده که برخی از ایشان با دمپایی و لباس راحت در تجمع حاضر بوده‌اند. بعد از بازگشت جمعیت به داخل کوی، هنوز برخی دانشجویان در برابر کوی ایستاده و از رفتن به داخل امتناع می‌کرده‌اند.

طبق بررسي‌هاي حاصله بين دانشجويان و نيروي انتظامي درگيري ايجاد مي‌شود كه دانشجويان نيز با پرتاب اشيا دم دست با آن‌ها به مقابله مي‌پردازند. يكي از سربازان در اين نزاع پايش با جدول خيابان برخورد كرده به زمين برخورد مي‌كند و توسط دانشجويان دستگير و مورد هجوم برخي دانشجويان قرار مي‌گيرد. پس از انتقال نامبرده به كيوسك دراصلي دانشگاه دقايقي بعد آزاد مي‌شود.از اين مرحله درگيري‌ها وضعيت جديدي پيدا مي‌كند و مواضع و شعارهاي دانشجويان به تندي مي‌گرايد.

درگيري‌ها كماكان ادامه مي‌يابد و بار ديگر نيروي انتظامي به دانشجويان حمله برده و آنان را به عقب مي‌راند.به این ترتیب تجمع دانشجویان در نیمه‌های شب تبدیل به جنگ وگریز با نیروی انتظامی شد اما این همه ماجرا نبود. در ادامه درگیری با حضور نیروهای لباس شخصی در برابر کوی دانشگاه و ادامه سنگ‌پراکنی میان دانشجویان و پلیس و لباس شخصی‌ها، سرانجام به حمله نیروهای انتظامی به همراه لباس‌شخصی‌ها به داخل کوی دانشگاه تهران و سرکوب دانشجویان می‌انجامد.

از نظر روحي وضع دو طرف بسيار ملتهب گزارش شده است. در همين زمان به تدريج نيروهاي شخصي افزايش مي‌يابند. برخي فرماندهان ناجا اظهار مي‌دارند نيروهاي شخصي ناجا را تشويق به حمله نموده و با الفاظي زشت مانند... آن‌ها را به خاطر عدم حمله و كوتاهي در برخورد با دانشجويان مورد سرزنش قرار مي‌دادند. حجم استفاده از گاز اشك‌آور و روشن بودن آتش و سر دادن شعارهايي عليه نيروهاي انتظامي كاملاً مشهود بود.

در اين شرايط و با مقاومت دانشجويان جنگ و گريز بين نيروهاي انتظامي و دانشجويان براي لحظاتي در مقابل در انجام مي‌يابد....بر اساس گزارش‌هاي رسيده، نيروهاي انتظامي كه اسامي فرماندهان آن‌ها مشخص شده است، به دنبال پاكسازي خيابان وارد كوي مي‌شوند.

با ورود نیروهای لباس شخصی و انتظامی به داخل کوی دانشگاه، فاجعه رخ می‌دهد و بخش زیادی از امکانات کوی دانشگاه تخریب و تعداد زیادی از دانشجویان مضروب می‌شوند.

کمیته شورای عالی امنیت‌ملی درباره نقش نیروهای لباس شخصی در حوادث کوی نقطه‌نظرات مهمی را منتشر کرد. در بخشی از این گزارش آمده است: « ورود نيروهاي شخصي غيررسمي و ضرب و شتم دانشجويان توسط اين افراد بر هيجانات و عصبانيت دانشجويان فوق‌العاده افزوده است.حضور آقاي (...) از افراد شاخص وابسته به گروه‌هاي شناخته شده غيررسمي، در محوطه كوي با توجه به شناخته شدن وي نزد دانشجويان محرك‌زا بوده است

در این گزارش آمده که: «يافته‌هاي كميته حاكي است نيروهاي شخصي غيررسمي از ساعت ۲ بامداد به بعد به مرور از طريق يك نظام ارتباطي هماهنگ، درمحل حاضر شده‌اند. در ميان اين نيروها افراد شناخته شده‌اي ازقبيل آقايان (...) مشاهده شده‌اند. به نظر مي‌رسد نيروي انتظامي مي‌بايست برخورد قاطع‌تري براي جلوگيري از دخالت اين افراد در مجموعه ماجرا و به خصوص ورود به كوي به خرج مي‌داده است.

كميته اعتقاد دارد ضرب و شتم و تخريب، صرفاً توسط ناجا صورت نپذيرفته است و نيروهاي شخصي غيررسمي نيز در ضرب و شتم دانشجويان دخالت داشته‌اند.

به‌رغم معرفی و بازداشت لباس‌شخصی‌ها در قضیه کوی دانشگاه، هیچ‌کدام از این افراد در دادگاه محکوم نشدند
زمستان سال ۷۸ دادگاه رسیدگی به حوادث کوی دنشگاه تهران برای خاطیان انتظامی تشکیل شد و در کمال تعجب و بهت افکار عمومی سردار نظری جانشین فرمانده نیروی انتظامی تهران بزرگ که در گزارش شورای امنیت ملی، عدم تدبیر و قصور او بارها مورد تاکید قرار گرفته بود از اتهامات وارده تبرئه شد.

اما در برابر عزت ابراهیم‌نژاد، تنها مقتول حوادث کوی به روایت رسمی، تحت اتهام اقدام علیه امنیت ملی به دادگاه فراخوانده شد که به دلیل فوت وی، پرونده کیفری او مختومه اعلام شد.