نوبل، از رسوایی جنسی تا حمایت از نسل‌کشی

جوان آنلاین: به‌طور قطع خیلی‌ها از این اطلاع ندارند که آلفرد نوبل در زمان حیاتش نوبل ادبیات را مبتنی بر این ایده ابداع کرد که این جایزه به افرادی که آثاری ایده‌آلیستی یا آرمانگرایانه خلق کرده باشند، اعطا شود. این موضوع در وصیتنامه آلفرد نوبل نیز به صراحت بیان شده است.

هر چند سال‌هاست دیگر زیاد درباره ماهیت ایده‌آلیستی آن سخنی به میان نمی‌آید. ایده‌آلیسم نقطه مقابل رئالیسم است که معتقد است برای شناخت حقیقت جهان بیرون، چندان نمی‌توان به ذهن انسان متکی بود، اما مراد نوبل از آرمانگرایی معطوف به اخلاق‌گرایی بوده است چراکه نوبل به دلیل ساخت دینامیت و عواقبی که این ماده در کشتار انسان‌ها رقم زد یا ممکن بود رقم بزند از سوی برخی متهم به دانشمندی غیراخلاق‌گرا شده بود و همین مسئله او را مترصد این ساخت تا پیش از پایان عمرش روی اخلاق و انسانیت تأکید کند.

عمده فعالیت‌های او برای ایجاد جایزه‌ای بین‌المللی برای این بود که از خود در تاریخ نامی نیکو به یادگار بگذارد نه فردی که خالق یا کاشف ماده‌ای کشنده بوده است، اما اینکه در انتخاب و اهدای جایزه صلح ادبیات از آغاز تا به حال تا چه اندازه این مسئله و این وصیت مبدع جایزه مبنا قرار گرفته موضوعی قابل بررسی است. دست‌کم جایزه دوره هفتادوششم که دو روز پیش به «پیتر هاندکه» از اتریش اعطا شد، نشان می‌دهد این مطالبه کاملاً مورد بی‌اعتنایی قرار گرفته و اتفاقاً جایزه به کسی داده می‌شود که برخی رویکرد‌های او کاملاً در نقطه مقابل وصیت نوبل بوده است.

عبور از رسوایی جنسی

نوبل ادبیات بی‌تردید سال گذشته پرحاشیه‌ترین دوره خود را سپری کرد؛ زمانی که اتهامات جنسی به افرادی در نهاد اعطاکننده نوبل ادبیات در رسانه‌ها منتشر و منجر به این شد که سال ۲۰۱۸ در این رشته جایزه‌ای اعلام نشود. امسال، اما نوبل ادبیات با اعطای دو جایزه کوشید به نوعی عقب‌ماندگی سال پیش را نیز جبران کند.

موضوع رسوایی‌های جنسی از این قرار بود که ژان کلود آرنو که یک عکاس فرانسوی است و ارتباطات زیادی با بنیاد سوئدی نوبل داشت از سوی ۱۸ زن متهم به آزار جنسی شد؛ موضوعی که پس از رسانه‌ای شدن موجبات کناره‌گیری سه عضو آکادمی سوئد را فراهم کرد. برخی از اعضای آکادمی تا پیش از بروز این رسوایی‌ها نیز نسبت به فعالیت‌های مشکوک آرنو معترض بودند و وی متهم به این بود که در هفت دوره، پیش از اعلام رسمی، برنده نوبل ادبیات را به برخی افراد یا گروه‌ها نشت داده است. این اتهامات منجر به اخراج او نشده بود تا اینکه رسوایی‌های جنسی سبب شد سارا دانیوس دبیر مادام‌العمر آکادمی نوبل از سمت خود استعفا و به این ترتیب کاتارینا فراستنسون عضو آکادمی و همسر آرنو نیز از سمت خود کناره‌گیری کند. این رسوایی‌ها سبب شد بنیاد نوبل تصمیم به تعلیق اعطای جایزه در سال ۲۰۱۸ بگیرد چراکه به عقیده اعضا آکادمی در این سال شایستگی و افتخار اعطای جایزه را ندارد. این اتفاق در سالی روی داد که از آن می‌توان به پرسروصداترین و تاریخی‌ترین سالی یاد کرد که زنان سرشناس غربی که مشغول فعالیت در نهاد‌های بزرگی هستند دست به افشای آزار و اذیت‌های جنسی از سوی مردان پرقدرتی زدند که در این مراکز قدرت داشتند؛ از هالیوود بگیرید تا پارلمان اروپا و بنیاد نوبل. در همین سال یعنی سال ۲۰۱۸ تظاهرات متعدد زنان که برخی رسانه‌ها از آن با جمعیتی میلیونی یاد کرده‌اند در اقصی نقاط کشور‌های غربی با شعار metoo برپا شد و موجی تازه و بی‌سابقه به راه انداخت.

«پیتر هاندکه» کیست؟

اما اعطای دو روز پیش جایزه ادبیات نوبل در سال ۲۰۱۹ هم بی‌حاشیه نبود چراکه دریافت‌کننده دوره هفتادوششم این جایزه یعنی پیتر هاندکه متهم به تمجید از رفتار‌های ددمنشانه و نسل‌کشی صرب‌های افراطی در جنگ‌های شبه‌جزیره بالکان است.

گاردین در این باره در گزارشی می‌نویسد: پیتر هاندکه طی دهه‌های گذشته شخصیتی بسیار جنجالی بوده و توسط بسیاری از همتایان خود هم محکوم شده است. ۲۰ سال پیش از آنکه پیتر هاندکه به عنوان برنده نوبل انتخاب شود، نویسنده دیگری او را برای مجموعه‌ای از عذرخواهی‌های دلسوزانه از رژیم نسل‌کشی اسلودان میلوشوویچ به عنوان «ابله بین‌المللی سال» خوانده بود.

هاندکه نمایشنامه‌نویس اتریشی که به دلیل میراث اسلوونیایی خودش در جنگ بالکان کاملاً موضع‌گیری ناسیونالیستی داشت، به صورت علنی گفته بود که مسلمانان سارایوو خودشان را قتل عام کرده‌اند و دارند صرب‌ها را سرزنش می‌کنند و نسل‌کشی سربرنیتسا را انکار کرد. او سال ۲۰۰۶ در مراسم خاکسپاری میلشوویچ که به عنوان جنایتکار جنگی شناخته شد، شرکت کرد.

نویسنده‌ای که اخلاق را زیرپا گذاشت

دقیقاً به خاطر همین دیدگاه‌های سیاسی جنجالی هاندکه، در نهایت نامزدی او برای دریافت جایزه هاینریش هاینه در همان سال ملغی شد. وقتی در سال ۲۰۱۴ او برنده جایزه بین‌المللی ایبسن شد هم اعتراض‌های عمومی شدیدی در اسلو شکل گرفت. روز پنج‌شنبه پس از اینکه از وی به عنوان برنده جایزه ۹میلیون کرون سوئدی یاد شد، موجی از اعتراض‌ها به این انتخاب ایجاد شد.

اسلاوی ژیژک فیلسوف اسلونیایی و منتقد همیشگی هاندکه نیز گفت: «سوئد امروز در حالی که دارد یک قهرمان دوران ما یعنی جولیان آسانژ را نادیده می‌گیرد، به جای اینکه به او جایزه صلح نوبل را بدهد، جایزه ادبیات را به هاندکه می‌دهد.» جولیان آسانژ، بنیانگذار سایت افشاگر ویکی‌لیکس است که سال پیش در لندن از سوی پلیس انگلستان بازداشت شد و دولت ایالات متحده خواستار استرداد او به کشور امریکا برای محاکمه است.

از سویی دیگر می‌ها مازینی نویسنده اسلونیایی هم درباره اعطای جایزه به پیتر هاندکه اینگونه اظهار نظر کرده است: «برخی از نویسندگان روح انسانی خود را برای یک ایدئولوژی غیرانسانی می‌فروشند، برخی برای نفرت، برخی برای پول و قدرت، اما کسی که بیش از همه به من توهین کرده هاندکه است که با حمایتش از رژیم میلوشوویچ از کشتار مردم دفاع کرد. هرگز فراموش نمی‌کنم زمستان سردی را که یوگسلاوی تکه تکه شد و هیچ چیز در فروشگاه‌ها و مغازه‌ها پیدا نمی‌شد. ما خانواده‌ای جوان بودیم و دخترم بسیار نوپا و به شدت سردش بود.»

در بیانیه‌ای که روز پنج‌شنبه منتشر شد جنیفر ایگان رمان‌نویس و رئیس سازمان قلم امریکا گفت: در حالی که انجمن قلم به طور کلی درباره جوایز ادبی و سایر نهاد‌ها اظهار نظر نمی‌کند، امروز باید یک استثنا باشد. ما از انتخاب نویسنده‌ای که از صدای عمومی خود برای زیر پا گذاشتن حقیقت تاریخی استفاده کرده و از عاملان نسل‌کشی دفاع کرده، متحیر شده‌ایم. حق نیست که برای نبوغ زبانی و ادبی به کسی جایزه داده شود که به طور مداوم از جنایتکاران جنگی دفاع کرده است.