چگونه این گیاه حساس را پرورش دهیم؟

مجله سیب سبز - عاصفه الله وردی: آنقدر كه اركيده گلی لوكس به نظر مي‌رسد، افرادی خاص سمت خريدن و نگهداري‌اش مي‌روند. شايد باورش سخت باشد كه بتوان گلدان اركيده را در خانه نگه داشت اما چه باور كنيم و چه نكنيم، اين گياه با عشوه و ناز و ادا و البته گران، مي‌تواند يك گل آپارتماني باشد! هر چند تكثيرش خيلي سخت به نظر مي‌رسد و نياز به شرايطی خاص و محيط كشت آزمايشگاهي دارد اما نگهداري گلدانش در خانه، چندان هم غير ممكن نيست. اركيده میان گياهان، بعد از خانواده كاسني، دومين خانواده پرتعداد محسوب مي‌شود.

يكي از علت‌هايي كه اركيده را تا اين حد جذاب كرده، ماندگاري طولاني آن در گلدان و حتي به صورت گل شاخه بريده است. اركيده در گلدان سه تا شش ماهي پشت سر هم گل مي‌دهد و به صورت شاخه بريده تا يك ماه مي‌تواند همچنان بدرخشد. يكي از ويژگي‌هاي اركيده كه كمتر كسي از آن خبر دارد، اين است كه اين گل بسيار كم توقع است و با چند تكنيك ساده و با كمترين نگهداري مي‌تواند به محيط خو كند.


گلي پر از فايده

نام ديگر خانواده اركيده «ثعلب» است. شايد باور نكنيد كه ثعلب بستني‌هاي سنتي كه خيلي هم محبوبند، از نوعي اركيده كه در كوه‌هاي «باغرو» در حوالي آستارا و اردبيل مي‌رويد، گرفته مي‌شوند. البته برخي گونه‌هاي اركيده هم مصارف دارويي دارند. مثلا بومي‌های استراليا از ميوه نوعي اركيده به عنوان داروي ضدبارداري استفاده مي‌كنند. وانيل طبيعي كه البته در ايران فرهنگ استفاده از آن هنوز جا نيفتاده هم جزيي از يك گل اركيده است. در چين پياز يك گونه اركيده به عنوان يك دمكرده آرامبخش استفاده مي‌شود.

در كره گونه‌اي ديگر حاوي عامل ضدسرطان است. در سراسر آسيا اين گل نقش كليدي در زندگي مردم دارد. در جزاير آنتيل براي درمان مسموميت استفاده مي‌شود. در ژاپن از شيره نوعي از آن چسبي تهيه مي‌شود كه در صنايع دستي كاربرد دارد. در گواتمالا نیز درجشن‌هاي مذهبي جاي دارد و در كاستاريكا گلی ملي است.

چگونه آبياري كنيم

اركيده‌ها دوست ندارند تا مرزخشكيدگي و پژمردگي بي‌آب بمانند. به همين خاطر بايد قبل از خشك شدن كامل گلدان، آن را آبياري كرد و البته به همان نسبت به سر كردن در شرايط ماندابي حساس هستند. پس بايد صبر كرد تا دوباره تقريبا نزديك به خشك شدن برسد و بعد آبياري‌اش كرد. حدود يك‌بار در هفته تا ۱۰ روز يك‌بار، تقريبا بهترين فاصله آبياري است. در زمستان‌ها كه لوازم گرمايشي روشن شده و رطوبت هوا كم مي‌شود، نياز به آبياري بيشتر خواهد بود. مراقب باشيد روي غنچه‌ها و شكوفه‌ها آب نريزد كه عمر گل‌ها كم مي‌شود.

براي اينكه رطوبت خيلي بهتر به ريشه‌هاي اركيده برسد، در خاك اين گياه از دانه‌هاي سنگ‌هاي سبك معدني مثل پرليت و ليكا يا حتي پوكه‌هاي معدني درشت همراه با بقاياي پوسيده چوب يا پيت ماس (بقایای نوعی خزه) يا كوكوپيت (نوعی خاک از الیاف درخت نارگیل) استفاده مي‌شود. ريشه اركيده با چسبيدن به اين مواد، رطوبت را به آرامي از آنها مي‌گيرد.


براي تزيين آشپزخانه

اركيده‌ها روش جالبي در گلدهي دارند. اگر بعد از تمام شدن غنچه‌ها ساقه گل‌دهنده را بررسي كنيد، ممكن است روي ساقه زبانك‌هاي سبز يا قهوه‌اي ببينيد كه از ساقه‌هاي گل‌دهنده جانبي حفاظت مي‌كنند. در صورت وجود چنين زبانك‌هايي ساقه گل‌دهنده را قطع نكنيد. با رشد ساقه‌هاي جانبي دوباره گلدهي را در پيش خواهيد داشت.

اين گلدان‌ها داراي سيستم مخزن منحصر به فردي هستند كه به تدريج آب را براي تغذيه گياه فراهم مي‌كنند. اين طرح براي طراحي گياهان در آشپزخانه عالي است. هر چند نمونه داخلي از آن نديده‌ام و در فروشگاه‌هاي كانادا به فروش مي‌رسد اما مي‌تواند منبع الهام خوبي براي دوستداران اركيده باشد.

باغ شيشه‌اي بسازيم

اركيده‌ها يكي از گل‌هايي هستند كه مي‌توان آنها را به شكل تراريوم نگهداري كرد. نيازي نيست كه گياه را از داخل گلدان خارج كرده و با ريشه و خاكش وارد ظرف شيشه‌اي كنيد بلكه با همان گلدان در يك حباب شيشه‌اي متناسب قرار دهيد. مهم‌ترين علتي كه اركيده به تراريوم جواب مي‌دهد، اين است كه رطوبت حدود ۸۰ درصد بهترين شرايط براي نگهداري آن است.

يكي از مهم‌ترين افزودنی‌هایی كه مي‌توان به خاك گلدان‌هاي اركيده در تراريوم اضافه كرد، زغال چوب است. زغال چوب از رشد باكتري در محيط تراريوم جلوگيري مي‌كند. زغال همه جا يافت مي‌شود اما مي‌توانيد آن را از گلفروشي‌هاي تخصصي هم بخواهيد.


قيم لازم دارد

اگر دقت كنيد مي‌بينيد كه هميشه ساقه‌هاي بلند اركيده‌ها با كمك يك قيم نگهداري مي‌شوند. حتما براي حمايت اين ساقه‌هاي شكننده آنها را با يك گيره يا سيم به دور يك قيم تزييني (همان‌طور كه در شكل مي‌بينيد) محكم كنيد.

اگر ديديد برگ‌هاي گياه‌تان شروع به ريزش كرده است، آب اضافي گلدان را خالي كنيد. معمولا هم در اثر سرما رشد گياه خودبه‌خود متوقف مي‌شود. حداكثر درجه حرارت درتابستان ۲۷ و در زمستان ۱۰ درجه است. اركيده‌ها پنجره‌هاي شرقي با نور خوب را مي‌پسندند. اگر نور شرق نداريد، نور جنوبي بهترين انتخاب است. البته نور مستقيم به‌شدت مضر است و بايد حتما از پشت يك پرده حرير يا به صورت غير مستقيم به گلدان بتابد. پنجره‌هاي غربي و نورشان بدترين نوع نور براي اركيده‌ها هستند.

اين گل اسرار آميز

وجود چند نوع گل اركيده با شكل‌هاي عجيب و غريب، هر چه بيشتر اين گل را اسرارآميز كرده است. مثلا يك نوع اركيده كه چند سال پيش اعلام شد منقرض شده است شكل و شمايلي شبيه روح دارد. نوعي ديگر كه به حواصيل شبيه است. اركيده زنبور و اركيده‌اي كه شبيه صورت يك ميمون است. اگر براي شما هم سوال است كه دليل اين شباهت‌هاي عجيب چيست، دانشمندان علم گياه‌شناسي پاسخ مي‌دهند كه اركيده با اين‌كار حشرات را به سمت خود جذب مي‌كند تا با انجام بهتر عمل گرده افشاني بقای نسل خودش را تضمين كند.

چطور تقويتش كنيم

اركيده گونه‌هاي زيادي دارد اما دو گونه آن از نظر تجاري معروف‌‌تر هستند؛ فالانوپسيس كه به اركيده پروانه‌اي يا اركيده شاپركي معروف است و سيمبيديوم. فصل گلدهي و زمان گلدهي اركيده‌ها متفاوت است. اركيده‌‌ها معمولا از اواخر آذر ماه شروع به گلدهي مي‌كنند و تا چند ماه گل دارند. پس از گلدهي، مدتي استراحت و بازسازي نياز هست تا دوباره به گل بنشيند. بهتر است براي كوددهي از كودهايي استفاده كنيد كه به مرور تجزيه و آزاد مي‌شوند. كودهاي مخصوص اركيده در گلفروشي‌هاي تخصصي پيدا مي‌شود اما از كودهاي معمولي كه قابل حل در آب هستند هم مي‌‌توان استفاده كرد. اما نكته مهم اين است كه در طول ماه‌هاي سرد سال كوددهي را بايد كمتر كرد.

همين‌طور وقتي گياه به شكوفه رفته است، كوددهي باعث مي‌شود طول عمر گل‌ها كمتر شود. گاهي از خزه و ماسه هم در اين مخلوط استفاده مي‌شود. ريشه‌هايي كه بعضي مواقع از گلدان بيرون مي‌آيند، علامت خوبي براي سلامتي گياه ما هستند. وظيفه اين ريشه‌ها جذب رطوبت هواست. سعي نكنيد ريشه‌ها را داخل خاك گلدان با فشار فرو ببريد. به خاطر داشته باشيد كه اركيده‌ها هواي مرطوب را بيشتر مي‌پسندند و بد نيست كه گاهي برگ‌هاي اركيده را با اسپري آب مرطوب كنيد. معمولا بعد از پايان گلدهي بايد خاك گلدان را عوض كرد.