جا به جایی سعدی با زرتشت در فضای مجازی

هفته نامه عصر ارتباط - مریم آریایی: خط و زبان فارسی که حالا به نسل ما رسیده از گذرگاه های هولناک تاریخی عبور کرده و بسیاری از بزرگان ما تمام عمرشان را پای آن گذاشته اند تا آنجا که فردوسی رنج خود برای حفظ آن را اینگونه به زبان می آورد که «بسی رنج بردم در این سال سی/ عجم زنده کردم بدین پارسی»

اما حالا خط و زبان فارسی و رنج ادیبان، شاعران و اندیشمندان در خلق پشتوانه فرهنگی غنی این زبان به هولناک ترین برهه تاریخی رسیده است؛ دورانی که دانسته های ما و کلام محاوره ما بازتاب اطلاعاتی است که از اینترنت و شبکه های اجتماعی می گیریم.

در سالهای نه چندان دور و بعد از فراگیر شدن اینترنت و ارتباطات موبایلی در کشور همیشه بحث خط و زبان فارسی به عنوان یک دغدغه از سوی بسیاری از اساتید دانشگاه و علاقه مندان به زبان فارسی بیان شده است. همین دغدغه ها به صورت جسته و گریخته به برگزاری همایش ها، میزگردها و حتی امضای تفاهم نامه ها و وعده ها منتج شده است اما حرکت لاک پشتی حمایت از خط و زبان فارسی با سرعت بالای تحولات تکنولوژی همخوانی نداشته است؛ روزی بزرگ ترین معضل در این حوزه تایپ کردن به صورت فینگلیش بود و حالا غنای فرهنگی که پشتوانه زبان فارسی است، تهدید می شود.

تولید محتوای متناسب با شاخص های بومی و فرهنگی سال ها است به عنوان یک دغدغه و برنامه از سوی مسوولان مطرح می شود و تعداد قابل توجهی از نهادها هستند که خود را متولی حمایت از محتوا و حفظ خط و زبان فارسی در فضای مجازی می دانند، با این وجود اوضاع محتوای فارسی رضایت بخش نیست و براساس آمار تنها 0.8 درصد از محتوای وب را در اختیار دارد.


یکی از ماموریت های مرکز ملی فضای مجازی، حفظ خط و زبان فارسی در اینترنت است؛ اما در کارنامه سه ساله این مرکز فعالیت های انجام شده در این زمینه انگشت شمارند.

یکی از معدود فعالیت های انجام شده امضای تفاهم نامه همکاری با فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای اجرای برنامه ملی ترویج خط و زبان فارسی در فضای مجازی در راستای مصوبات خردادماه شورای عالی فضای مجازی به عنوان اقدامی فوریتی بود.

این تفاهم نامه در مرداد ماه امسال امضا شد و براساس آن قرار شد تا فرهنگستان به عنوان بازوی علمی و مشاوره ای مرکز ملی فضای مجازی در امور سیاستگذاری، برنامه ریزی، پایش و راهبری ترویج خط و زبان فارسی در فضای مجازی فعالیت کند.

اتفاقی که خبر تازه ای از آن منتشر نشد و فقط چهار ماه بعد در آذر ماه، نشستی با عنوان هم اندیشی استادان و اعضای هیات علمی حوزه زبان شناسی و رایانش زبان فارسی در فضای مجازی برگزار شد تا مقدمات تدوین برنامه ملی خط و زبان فارسی در این فضا فراهم شود.

آن جا بود که به سیاق تعارفات همیشگی اینگونه جلسات رسمی، غلامعلی حداد عادل، رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی گفت: شورای عالی فضای مجازی با طرح حفظ و تقویت زبان و خط فارسی در فضای مجازی خدمت ملی کرده است و این وظیفه همه ماست تا آن را همراهی کنیم.

یک وعده و چند متولی

اما وعده تدوین برنامه ملی حمایت از خط و زبان فارسی در فضای مجازی علاوه بر این مرکز از نهادهای دیگری که خود را متولی می دانند هم داده شد. از جمله در همایش ICT پارسی زبانان که در شهریور ماه گذشته برگزار شد. بهروز مینایی، معاون فنی شورای عالی اطلاع رسانی اعلام کرد که برنامه جامع خط و زبان فارسی در محیط رایانه ای تدوین شده است.

در جایی دیگر نیز در ماه های گذشته، مشاور وزیر پرورش و جوانان از تدوین سند ملی سواد رسانه ای با رویکرد شبکه های اجتماعی در کشور خبر می دهد.


محمدرضا رستمی می گوید که این سند ملی در کمیته تخصص فضای مجازی وزارت ورزش و جوانان تهیه و تدوین می شود و سپس برای بررسی به ستاد ساماندهی فضای مجازی ارسال خواهدشد تا در شورای عالی جوانان در این شش ماه به تصویب برسد.

به گفته وی: تاکید بر بهره مندی از واژگان فارسی در فضای مجازی به ویژه شبکه های اجتماعی تلفن همراه یکی از مهم ترین ویژگی های این سند خواهدبود.

نسل نو و گذشته یک زبان واحد برای سخن گفتن ندارند

اما دکتر غلامحسین مراقبی، پژوهشگر و نویسنده با اشاره به شکاف به وجود آمده بین نسل نو و گذشته به واسطه رشد فاضی مجازی در گفت و گو با عصر ارتباط می گوید: زبان تکنولوژی در کشور ما ترجمه نشده است و اگر از یک کارشناس دانش رایانه ای بخواهید معادل فارسی واژه هایی که استفاده می کند را بگوید و یا در نیم جمله توضیح دهد نمی تواند و این به دلیل کاهلی فرهنگستان و کسانی است که در زمینه زبان فارسی کار می کنند.

اما اتفاقی که الان به اعتقاد این پژوهشگر افتاده، نبود یک زبان واحد برای برقراری ارتباط میان دنیای مجازی و واقعی است چنانکه دیگر نسل نو و گذشته نمی توانند با یک زبان با هم سخن بگویند.

تهدیدی فراتر از رسم الخط فارسی

راز جاودانگی زبان فارسی، داشتن یک پشتوانه فرهنگی غنی است که با آثار شاعران و نویسندگان بزرگ زنجیره های استوار و ناگسستنی این زبان شکل گرفته است اما نمونه آنچه اکنون اتفاق می افتد چیزی فراتر از تهدید رسم الخط فارسی است؛ جمله مقبولی که نام مولانا زیر آن حک شده، وسوسه به اشتراک گذاشتن را خود به خود ایجاد می کند و در همین دست به دست شدن ها به یک فرد اهل مطالعه که اتفاقا به طور تخصصی درباره مولانا پژوهش هایی داشته می رسد، او حتی بدون ارجاع به منابع هم متوجه می شود که این جمله از مولانا نیست و این را به کسانی که به اشتراک گذاشته اند گوشزد می کند.


حتما برای ما که در روز با حجم انبوهی از پیام ها در وایبر و واتس اپ و... مواجهیم این اتفاق بارها تکرار می شود؛ جملات و شعرهایی که نام بزرگان شعر و ادب فارسی و اندیشمندان ما زیر آن نوشته شده و ما هم در نشر و گسترش آن سهمی بر عهده می گیریم بی آنکه با یک جست و جوی ساده، اعتبار آن را سنجیده باشیم. یعنی همان قدر که این شبکه های اجتماعی به عنوان رسانه های نوین می توانند در ترویج فرهنگ یک ملت نقش آفرین باشند، با جهت گیری و استفاده های نادرست می توانند با ترویج جعل های یک تمدن، آسیب رسان نیز باشند.

کارشناسان تسلطی بر جامعه و فرهنگ ندارند

مراقبی، پژوهشگر و نویسنده این رویه را نادرست می داند اما درباره طراحی سامانه هوشمندی که بتواند این مغایرت ها را تشخیص دهد و از رویه نادرست انتشار جعل ها و تحریف ها جلوگیری کند، خوش بین نیست.

وی می گوید: نمی توان چنین سامانه ای طراحی کرد چون فاصله ها از بین رفته اند و کارشناس تسلطی که باید بر جامعه و فرهنگ داشته باشد را دیگر ندارد. با این حال آسیب های این حوزه قابل انکار نیست، مراقبی می گوید که خود برای نمونه با تحریف معنای واژه سپاس در فضای مجازی مواجه شده است و اینطور مطرح می شود که سپاس به معنای پاس داشتن سه آیین زرتشت بوده است در حالی که چنین نیست.

به گفته وی فضای مجازی با تمام گستردگی و مزایایی که دارد، آسیب هایی را هم به همراه دارد. در همین زمینه رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با بیان این که فضای مجازی مهمترین چالش برای زبان فارسی است، می گوید: زبانی که با تحولات تاریخی و اجتماعی جامعه همراهی نکند می میرد بنابراین باید این تحولات مدیریت شود چرا که اگر این فرصت را رها کنیم تبدیل به تهدید چالش برای زبان فارسی خواهندشد.


خودمان جلوی انقراض فرهنگی را بگیریم

واقعیت این است که نمی توان منتظر ماند تا شاید از سوی یکی از مراجعی که وعده داده اند برنامه ملی خط و زبان فارسی در فضای مجازی تدوین شود تا براساس آن برنامه ملی، علاوه بر تولید محتوای استاندارد، راه اندازی سامانه هوشمند، برنامه ریزی صحیح از سوی رسانه ملی و در یک کلام تقسیم کار ملی برای حفظ زبان و فرهنگ فارسی انجام شود؛ چرا که تجربه نشان داده اینگونه وعده ها در خوشبختانه ترین حالت چند سال بعد به ثمر خواهند نشست، تازه اگر حالت بدبینانه را در نظر بگیریم که یک سند رسمی تدوین و به آرشیو سپرده شود بدون آنکه ما به ازای بیرونی داشته باشد.

نقل قولی هست که می گوید «اگر ملتی زبان خود را از دست بدهد درواقع مهر تایید بر انقراض فرهنگی خود زده است» و با همین استدلال است که مسوولیت کاربران که برخلاف نهادهای فربه رسمی، چابک و به رزو حرکت می کنند، معنا می یابد تا دچار این انقراض فرهنگی نشویم.