کمبود آب استبداد می آورد؟

هفته نامه تجارت فردا: ویتفو گل در «استبداد شرقی» نظریه ای را تدوین کرده که بعدها پایه و اساس تحقیقات فراوانی درباره جوامع شرقی قرار گرفته است. او معتقد است در حکومت های شماری از کشورهای کشاورزی دوران باستان، ویژگی های دیوانسالاری مشاهده می شود که معلول مدیریت نظام آبرسانی در مقیاس گسترده است. او مطالعات خود را با بررسی طبقات اجتماعی شروع می کند که استبداد مدیریتی کشاورزی بخشی از چنین نظامی است.

او از این جوامع با عناوین متعدد و مترادف نظیر استبداد شرقی، جوامع آب- پایه، جوامع آسیایی، کشت- مدیریتی، دیوانسالاری و... نام می برد. اما علت اینکه در نهایت «استبداد شرقی» را بر می گزیند، نخست به خاطر تاکید بر عمق تاریخی «مفهوم محوری» بوده که مراد کرده و دوم اینکه، بیشتر تمدن های بزرگ آب- پایه ای از نظر جغرافیایی در منطقه ای قرار داشتند که به رسم مرسوم، شرق نامیده می شوند.

ویتفوگل در کتاب استبداد شرقی خود این گونه می نویسد: «از آنجا که میان اقتصاد کشاورزی که مستلزم آبیاری تنگ دامنه یا همان کشت آبی است و اقتصادی که به فعالیت هابی آبیاری پهن دامنه و مهار سیلاب از طریق مدیریت دولتی نیاز دارد (کشاورزی آب سالارانه) تمایز قائل بودم، به این باور رسیدم که اصلاح جامعه آب سالار و تمدن آب سالار بهتر از اصطلاح های مرسوم، ویژگی های سامان تحت بررسی را بیان می کند. این اصطلاح تازه که بیشتر بر کنش انسانی تاکید دارد، مقایسه جامعه صنعتی و فئودالی را آسان می سازد. اصطلاح آب سالار به معنایی که من در نظر دارم، بر نقش برجسته حکومت تاکید دارد و توجه ما را به خصلت مدیریت کشاورزی و دیوان سالاری کشاورزی این تمدن ها جلب می کند.»


نقش ویتفوگل

در زمان حکومت استالین به خاطر وجود برخی ایرادات، بحث در دوره تاریخی نظام آسیایی را کنار گذاشتند و تحقیق در ویژگی های آن را ترک گفتند و به جای آن همان تصور کلی فئودالیسم و تکامل تک خطی جوامع بشری را جایگزین کردند. به دنبال این تصمیم از دهه چهارم قرن بیستم تمام احزاب کمونیستم بحث در نظام آسیایی را کنار گذاشتند و علاقه مندان به این نظریه را منکوب کردند.

یکی از دانشمندان مارکسیست که معتقد به تمایز و تفاوت مشی نظام آسیایی و نظام فئودالی بوده «کارل ویتفوگل» نام داشت که به همین سبب از حزب کمونیست اخراج شد و مدت ۳۰ سال درباره این مساله مطالعه کرد. ثمره کار وی کتاب «استبداد شرقی» است که اول بار به زبان انگلیسی در سال ۱۹۵۷ در آمریکا منتشر شد و سپس در سال ۱۹۶۴ به فرانسه نیز برگردانده شد و انتشار یافت.

با آنکه ویتفوگل اثر باارزشی به دست داده است، اما به نظر می رسد به خاطر تجربیات دوره استالین و اخراج از حزب کمونیست تمایلات شخصی خود را در این اثر علمی را داده و در مواردی به خطا رفته است. نخست آنکه معتقد است، مارکس در مراحل بعدی تحقیقات علمی خود تصور جامعه آسیایی را کنار گذاشته و بر همان نظریه تکامل تک خطی جوامع بشری تاکید کرده است.

دیگر آنکه نظام جدید شوروی را از موارد بسیاری، نزدیک به نظام آسیایی و استبداد شرقی دانسته است که با موازین علمی و تاریخ مغایرت دارد و چنان که «تام باتومور» به درستی بیان داشته است، نمی توان نظام جدید شوروی را از انواع نظام آسیایی دانست بلکه نظام آسیایی چین و هند پیش از عصر جدید مخلوطی از نظام طبقه حاکم و نظام برگزیدگان قدرتمند بوده است. سرانجام آنکه ویتفوگل بیشتر بر مساله آبیاری مصنوعی و اداره شبکه های وسیع آن تاکیده کرده و مساله روابط شهر و روستا را که در یادداشت های مارکس آمده موردتوجه قرار نداده است.

براساس فصول کتاب فوگول، مارکس تنها پس از بررسی دوباره اقتصاددانان کلاسیک در لندن، هوادار سرسخت مفهوم «آسیایی» شده بود و افزون بر اصطلاح «استبداد شرقی»، «جامعه شرقی» (استوارت میل) و «جامعه آسیایی» (ریچارد جونز) را به کار برده بود و به جنبه اقتصادی جامعه آسیایی پرداخته بود. او هند را بازنمای جامعه آسیایی دانسته و به دخالت حکومت مرکزی در مهار آب و وضعیت پراکنده مردم آن اشاره کرده بود. بعد از آن در دهه ۱۸۵۰ چین را نیز در این دسته گذاشت و در ۱۸۵۳ از روسیه به عنوان کشوری نیمه آسیایی نام برد که این اصطلاح، نه به موقعیت جغرافیایی که به سنت ها و نهادها و خصلت ها بازگشت داشت. مارکس پیوسته از بردگی عمومی در شرق سخت می گفت و این بردگی را یک بردگی دولتی عمومی می دانست.

لنین در ۱۸۹۴، شیوه تولدی آسیایی را بدان گونه که مارکس و انگلس مطرح کرده بودند، با تغییر نظام آسیایی، با نظام آسیایی- چینی، به عنوان یکی از چهار نوع شکل بندی اقتصادی تنازع آمیز جامعه پذیرفته بود و نظارت تزاری بر زمین را «مالکیت مالی بر زمین» نامیده بود. او به خصلت خیره کننده «ستم آسیایی» اشاره و «میراث لعنتی بندگی آسیایی- چینی و برخورد شرم آور با انسان» را نکوهش کرده بود. لنین استواری درازمدت استبداد آسیایی را به «عناصر آشکارا پدرسالارانه و پیشاسرمایه دارانه و تحول ناچیز در امر کالا و تمایز طبقاتی» نسبت داده بود.

تشخیص ویژگی جامعه آب سالار، بزرگ ترین مانع بر سر راه هر نوع طرح تحول تک خطی است. این ویژگی ها، در صورت بندی الگوی تکامل چندخطی بسیار تعیین کننده اند.

استبداد مبتنی بر مدیریت ارضی، بیگاری، مدیریت فعالیت های بزرگ آب یاری و مهار آب، برای یک جامعه آب سالار ضروری هستند. جامعه آب سالار، نمونه برجسته رکود اجتماعی را به دست می دهد که جز تحت فشار خارجی، ساختارهای بنیادینش را رها نکرده است. تحول یا دگردیسی، متاثر از نیروهای داخلی یا دگرگونی در راستای فشار خارجی، به ضرورت پیشرفت آمیز نیستند. جامعه آب سالار، در حال گذار دست به خودابقایی می زند.

ویتفوگل، در ادامه به بررسی روسیه بلشویکی، شوروی کمونیستی و چین مائولیستی می پردازد و این الگوها را الگوهای قهقهرایی استبداد شرقی می داند که خطر رسیدن به آنها از پی متحول شدن برای کشورهای شرقی وجود دارد. او می نویسد پهنه آزادی به سرعت در حال کاهش است و نظام بردگی دیوان سالارانه دولتی دوسوم نوع بشر را در بر گرفته است و می پرسد که «آیا غرب می تواند از این تحول جلوگیری کند؟»

در پاسخ، امکان تغییر دادن نتیجه این نبرد نظامی و عقیدتی- سیاسی به سود خود و از شکست، پیروزی ساختن را در گرو ارزیابی درست دو قضیه بردگی و آزادی می داند و کتاب را با این داستان تاریخی به قلم هرودوت پایان می دهد: «هیدارنس، کارگزار بلندپایه پارسی، به دو فرستاده اسپارتی پیشنهاد کرد که اگر به شاه بزرگ و سرور مستبد پارس بپیوندند، در سرزمین مادری شان قدرتمند خواهندشد. آنها به این کارگزار گفتند تو تنها نیمی از قضیه را می دانی؛ نیم دیگرش در فراسوی آگاهی تو جای دارد. تو تنها زندگی بردموار را درک می کنی و هرگز طعم آزادی را نچشیده ای. اگر می دانستی که آزادی چیست، ما را برای جنگیدن به خاطر آن، فرا می خواندی.»

به هر حال نظریه استبداد شرقی که با نقدهای فراوانی از جهت ترجمه و حتی متن سنگین و پیچیده مواجه شد، در پی بیان نوعی گفتمان است که براساس قول ویتفوگل در جوامع شرقی شایع شده و نظام توزیع قدرت سیاسی را تحت تاثیر قرار داده است. کتاب ویتفوگل، در ۱۰ فصل در پی روشن کردن سویه های گوناگون جامعه های آب سالار بوده که ویژگی دستگاه سیاسی و ساختار اجتماعی آنها توتالیتاریسم است.

در فصل نخست، با رویکردی بیشتر انسان شناختی به انسان، تاریخ و اقلیم جامعه های آب سالار پرداخته شده؛در فصل دوم، تمرکز بر اقتصاد چنین جامعه هایی بوده ودر فصل سوم به ساخت قدرت و دستگاه سیاسی پرداخته شده است. در فصل چهارم به برخی ویژگی های قدرت توتالیتر، دموکراسی گدامنشانه آن و نسبت چنین جنبه های منفی چنین نظامی، ارعاب تام، اطاعات تام و تنهایی تام بیشتر کاویده شده است.

فصل ششم به ساختار جغرافیایی- اجتماعی جامعه های آب سالار و ساخت مرکز- پیرامونی آن که ساختار نهادی را نمی پذیرد، اختصاص دارد. در فصل هفتم دوباره به وضعیت مالکیت و متفاوت بودن آن از مالکیت در غرب پرداخته شده و در فصل هشتم طبقات جامعه آب سالار بررسی شده اند. فصل نهم بیشتر بحثی است نری درباره خود نظریه «شیوه تولید آسیایی» و استبداد شرفی، که به نوشته های مارکس، انگلس و لنین توجه دارد و در فصل دهم و پایانی هم به گذار جامعه های آّب سالار در درازای تاریخ و چشم انداز پیش روی آنها پرداخته شده است.