۱۷ شهریور - ۸ سپتامبر؛ در تاریخ چه گذشت؟

برترین ها: امروز ۱۷ شهریور برابر با ۸ سپتامبر تقویم میلادی است. روزی که در تاریخ آبستن وقایع و اتفاقات زیادی در ایران و جهان بوده است. به مرور برخی از این وقایع می‌پردازیم.

رویداد ها:

۵۶۲ - اخراج حبشی ها از یمن توسط دو سپاه کرمان و فارس

هشتم سپتامبر ۵۶۲ ميلادي (۱۷ شهریور) تني چند از سران يمن در تالار معروف به طاق كسري در شهر تيسفون (۳۶ کیلومتری بغداد امروز) پايتخت آن زمان ايران با خسروانوشيروان، شاه وقت ايران ملاقات كردند و از او خواستند كه براي اخراج حبشي ها از وطنشان نيرو به يمن فرستد. ارتش مسيحيان حبشه با استفاده از اختلافات داخلي سران قبايل يمن، اين سرزمين را تصرف كرده بود. شاه ساسانی (به نوشته تاريخ طبري «انوشروان» و به گفته سعدي «نوشيروان») پس از تبادل نظر با مشاوران خود و افسران ارشد، اين درخواست را پذيرفت و دستور داد كه سپاه کرمان ـ سیستان و سپاه پارس (استان فارس) با كشتي به يمن فرستاده شوند. خسروانوشيروان در آن روز پس از پذيرفتن مردم عادي (عوام الناس) كه از مقامات كشوري شكايت داشتند در تالار كاخ خود، به نوشته تاريخ بلعمي «ايوان كسري در مدائن»، و دريافت شكايات آنان و شنيدن ناله هايشان از مظالم، نمايندگان قبايل يمن را پذيرفته بود. خسرو یکم این تالاررا عمدتا برای دیدار با مردم ساخته بود که در فواصل مشخص با او ملاقات می کردند. علاوه بر این تماسهای مستقیم، خسروانوشیروان یک سازمان سراسری جمع آوری اطلاعات تاسیس کرده بود تا مشکلات مردم ـ مردمی که صدا نداشتند به گوش او برساند.


«قاضی تاریخ» با توجه به همین کارهای مردمی بود که به وی لقب «دادگر» داد. تالار كسري كه هنوز برپاي ايستاده است حدود پنجاه متر طول و ۲۵ متر عرض دارد. به نوشته مورخان رومي، ايراني و عرب، دو سپاه اعزامي ايران با وجود اين كه از نظر شمار كمتر از حبشي ها بودند، با تسلیحات برتر و تاکتیک پیشرفته نيروهاي حبشه مجهز به فیل جنگی را ازجای برکندند و به درياي سرخ ريختند. به درخواست سران قبايل يمن، از آن پس تا مدتها يك ژنرال ايراني در سرزمين يمن مستقر بود و عملا در حكومت مشاركت داشت.


۱۳۸۰ - نبرد کوليکوو - نخستين پيروزي بزرگ روس ها پس از خروج از تفرقه

روس هاي متفرق بالاخره پس از ۱۶۰ سال تحت سلطه مغولان و تاتارها بودن و سركوب شدن، گرد هم آمدند و به سركردگي «دميتري ايوانوويچdmitri» امير منطقه مسكو و ولاديمير به جنگ با سلطه گران شتافتند و هشتم سپتامبر سال ۱۳۸۰ ميلادي در «كوليكووKulikovo » واقع در کنار رود «دنdon» نزديك به شهر امروز «تولاTula» مغولان و تاتارها به سرکردگي "مامايMamai" را شكست دادند و اين پيروزي در عين حال روس ها را به وحدت نزديک ساخت و به تدريج كشور واحد روسيه به وجود آمد. در جنگ کوليکوو ۷ هزار ليتوانيايي هم به تاتارها کمک کرده بودند. در اين جنگ شمار روسها ۸۰ هزار و عده تاتارها و مغولها ۱۲۵ هزار نفر بود. با جنگ «كوليكوو» قدرت مغولها و تاتارها كاملا پايان نيافت و صد سال طول كشيد تا برتري و حكومت روس ها را بر خود پذيرفتند. روس ها همه كساني را كه در طول تاريخ از دشت «گبي» و ساير مناطق شرق آسياي مركزي به روسيه مهاجرت كرده و يا هجوم برده بودند «تاتار» مي خوانده اند و واژه تاتار از نام قبيله مغولي تاتا (دادا) گرفته شده است.


اقوام ساكن آسياي مركزي در قرون چهارم تا ششم ميلادي به قصد ايران دست به مهاجرت زده بودند كه ارتش ايران ساساني آنان را به روسيه و اروپا فراري داده بود. بعدا باتو خان نوه چنگيز متصرفات تاتارها را در خاک روسيه گسترش داد که اروپايي آنان را گلدن هرد Golden Horde نوشته اند. دولت شوروي در طول عمر خود كوشيد تا با اعزام شماري از تاتارها به قفقاز جنوبي، ماهيت نژادي اين منطقه را كه ايراني تبار هستند تغيير دهد، ولي موفق نشد كه بيش از چند هزار تن از آنان را به عنوان كارگر نفت به جمهوري آذربايجان بفرستد.

۱۶۴۴ - انگليسي ها با چند كشتي توپدار و ۳۰۰ تفنگدار منطقه «نيو آمستردام» را در آمريكاي شمالي از دست هلندي ها خارج ساختند و آن را به افتخار دوك آو يورك به «نيويورك» تغيير نام دادند.


۱۸۳۱ - ژنرال پاسكويچ که قيام لهستاني ها را سركوب كرد

هشتم سپتامبر سال ۱۸۳۱، ژنرال روس ـ ايوان ف. پاسكويچ Paskevich بپاخيزي لهستاني ها برضد روسيه را به خاك و خون كشيد. در اين روز نُه هزار لهستاني به دست نظاميان روسيه كشته شدند. روس ها و لهستاني ها همنژاد و «اسلاو» هستند.


پاسكويچ همان ژنرالي است كه فرماندهي نيروهاي روسيه را در جنگ سال ۱۸۲۶ تا ۱۸۲۸ با ايران را برعهده داشت كه به شکست نظامي ايران (و تا حدي با دسيسه هاي دولت لندن و مستشاران نظامي آن) و تنظيم و امضاي قرارداد ترکمن چاي و از دست رفتن قفقاز انجاميد. وي سپس با نيروهاي خود وارد جنگ با عثماني شد که از ۱۸۲۸ تا ۱۸۲۹ طول کشيد. پاسکويج (۱۷۸۲ ـ ۱۸۵۶) در سرکوبي مجارستاني ها و در جنگهاي کريمه نيز شرکت کرد. وي که مدتي نايب السلطنه لهستان بود سعي در روسي کردن لهستاني ها داشت.


1906 - برکناري و تبعيد عين الدوله

34 روز پس از امضاي فرمان مشروطيت، مظفرالدين شاه قاجار در ظاهر براي جلب مشروطه خواهان و در باطن بر اثر فشار انگلستان، 8 سپتامبر 1906(شهريور 1285 خورشيدي) بلافاصله پس از تاييد آيين نامه انتخابات مجلس، حكم بركناري عين الدوله (عبدالمجيد ميرزا) را از رئيس الوزرايي صادر و وي را از تهران تبعيد كرد. عين الدوله از مخالفان مشروطه شدن سلطنت بود و با اين كار ضديت فراوان كرده بود و چندبار هم از انگليسي ها خواسته بود كه از ادامه حمايت از مشروطه شدن ايران دست بردارند. طبق خاطرات بعضي رجال آن دوره، عين الدوله بارها گفته بود كه در شرايط موجود، مشروطه جز تامين منافع تني چند از رجال و بازرگانان و باز شدن هر چه بيشتر دست انگليسي ها چيز ديگري عايد نخواهد كرد و سودي براي عوام الناس نخواهد داشت . وي ازجمله كساني بود كه مشوقان به سفارت انگلستان را خائن مي پنداشتند. اسنادي كه بعدا انتشار يافت نشان داد كه چند روز پيش از بركناري عين الدوله كه در جبار بودن او ترديد نيست رئيس هيات نمايندگي انگلستان در تهران به لندن گزارش كرده بود كه دولت روسيه كه روي دربار قاجاريه نفوذ فراوان دارد مظفرالدين شاه را تشويق به پس گرفتن امضاي خود و لغو فرمان مشروطيت و دست كم تعليق آن مي كند .در اين گزارش ضمن اشاره به نگراني دولت روسيه از وضعيت خود و مستعمراتش در قفقاز از تحول اخير ايران، نوشته شده است كه دولت روسيه از اين كه سفارت انگلستان در تهران از متحصصنين به خوبي پذيرايي و توجه مردم را نسبت به خود جلب كرده است حسادت و احساس شكست مي كند و به همين لحاظ هرچه بيشتر به شاه نزديك شده است. دوستي شاه با دربار روسيه اينك بيش از هروقت ديگر است و عين الدوله از استفاده از هر فرصتي بر ضد منافع انگلستان خودداري نمي كند.


برخي از مورخان ، پناهنده شدن شماري از تبريزيان معترض به ظلم و استبداد محمد علي ميرزا وليعهد وقت به كنسولگري انگلستان در آن شهر در پايان شهريور ماه ۱۲۸۵ را نتيجه تشويق آنان از سوي عوامل انگلستان و جزئي از رقابت انگلستان و روسيه دانسته اند.

اين تحولات درست يك سال پيش از امضاي قرارداد سن پترزبورگ و تقسيم ايران به دو منطقه نفوذ صورت گرفت.

۱۳۰۷ ش - افتتاح بانك ملي ايران

در ۱۴ ارديبهشت ۱۳۰۶ قانوني از مجلس شوراي ملي گذشت كه به موجب آن، دولت، مأمور تأسيس بانكي براي پيشرفت امور بازرگاني و كشاورزي و پيشه و هنر گرديد. سرمايه اين بانك، طبق قانون ۱۵۰ ميليون ريال پيش بيني شده بود كه پس از مدتي ۲۰ ميليون ريال از طرف دولت به اين امر اختصاص يافت. پس از آن، بانك ملي ايران در ۱۷ شهريور ۱۳۰۷ ش رسماً افتتاح شد. در خرداد ۱۳۰۹، دولت حق نشر اسكناس را از بانك شاهنشاهي متعلق به انگلستان باز خريد نمود. حق انحصار چاپ اسكناس در ۲۳ اسفند ۱۳۱۰ به بانك ملي ايران واگذار گرديد. در نهايت از اول فروردين ۱۳۱۱، اسكناس‏هاي بانك ملي ايران منتشر شد.


۱۹۵۱ - امضاي معاهده صلح كشورهاي جهان با ژاپن در كنفرانس سانفرانسيسكو

با پايان يافتن جنگ جهاني دوم و تسليم ژاپن به متفقين، اين كشور به اشغال قواي امريكا درآمد. اين وضعيت در سال‏هاي بعد نيز ادامه داشت تا اين كه كنفرانس چهار روزه‏اي در سانفرانسيسكوي امريكا با حضور ۴۹ كشور برگزار گرديد و در جريان اين كنفرانس، پيمان صلح با ژاپن در هشتم سپتامبر ۱۹۵۱م به امضا رسيد. بر اساس اين قرارداد، ژاپن تمام متعلقات و متصرفات ماوراء بحار خود را از دست داد اما در عين حال از پرداخت غرامت معاف شد. هم‏چنين به موجب اين پيمان، ژاپن درسال ۱۹۵۲م، حاكميت دوباره خود را به دست آورد، هرچند برخي از نواحي كشور در اشغال نيروهاي نظامي امريكا باقي ماند. در كنار پيمان سانفرانسيسكو، ژاپن و امريكا در همين روز در مورد يك پيمان امنيتي به توافق رسيدند كه بر اساس آن ايالات متحده اجازه مي‏يافت تا براي مدتِ نامحدودي، سربازانِ خود را در خاك ژاپن مستقر سازد. اين مسئله به ويژه در دو دهه پاياني قرن بيستم اعتراضات گسترده مردم ژاپن را در پي داشته است.

۱۹۷۸ - رويداد خونين ميدان ژاله شهر تهران در ۱۷ شهريور ۱۳۵۷

۱۷شهريور ۱۳۵۷ (سال انقلاب) كه در آن سال مصادف با جمعه بود روزي است كه واحدهاي فرمانداري نظامي تهران در ميدان ژاله به سوي مخالفان نظام حكومتي وقت كه تظاهرات وسيعي را به راه انداخته بودند آتش گشودند كه ضمن آن دهها تن كشته و يا مجروح شدند. دولت جمع تلفات را ۳۰۸ کشته و مجروح و فرمانداری نظامی تهران ۵۸ کشته و ۲۰۵ مجروح اعلام کرده بود که به گزارش خبرنگاران دو روزنامه عصر، تلفات بمراتب بیش از این ارقام بود. اين رويداد در نخستين روز برقراري حكومت نظامي در تهران صورت گرفت. شوراي وزيران به رياست جعفر شريف امامي شب پيش از آن برقراري حكومت نظامي در ۱۲ شهر از جمله تهران را براي شش ماه تصويب و سپهبد غلامعلي اويسي فرمانده نيروي زميني (و قبلا رئیس ژاندارمری ایران) را به سمت فرماندار نظامي تهران تعيين كرده بود. مقررات حكومت نظامي در تهران كه از بامداد جمعه به اجرا گذارده شده بود برگزاري اجتماعات را منع كرده بود كه مخالفان نظام (انقلابیون) بدون توجه به اين مقررات همانند روزهاي پيش از آن در ميدان فوزيه (میدان امام حسین) و خيابانهاي جنوبي آن تا ميدان ژاله اجتماع و دست به تظاهرات زده بودند كه واحدهاي فرمانداري نظامي آنان را در ميدان ژاله كه بعدا به ميدان شهداء تغيير نام داده شد محاصره و به گلوله بستند.

تظاهرات در میدان ژاله [میدان شهداء] از هفتم شهریور (در آن سال مصادف با ماه مبارک رمضان) آغاز شده بود که روز نهم شهریور براثر تیراندازی پلیس شماری تلفات داشت. در اعتراض به این تیراندازی (تیراندازی نهم شهریور)، 16 شهریور صدها هزار تن دست به راهپیمایی گسترده ای از قیطریه تا میدان راه آهن زدند. گستردگی همین راهپیمایی باعث وحشت دولت و احتمالا انگیزه اعلام حکومت نظامی از بامداد روز بعد شده بود.


زادروزها

۱۱۵۷ - زادروز ریچارد یکم (انگلستان) پادشاه انگلستان
۱۷۷۹ - زادروز مصطفی چهارم سلطان امپراتوری عثمانی


۱۸۳۰ - زادروز فردریک میسترال نویسنده فرانسوی ، برنده جایزه نوبل ادبیات سال۱۹۰۴
۱۸۴۱ - زادروز آنتونین دورژاک آهنگساز مشهور اهل بوهم


۱۲۸۹ - زادروز جعفر شریف‌امامی، از سیاست‌مداران ایرانی دوران پهلوی
۱۹۲۵ - زادروز پیتر سلرز بازیگر فیلم‌های کمدی و کارگردان بریتانیایی سینما و تئاتر


۱۹۷۹ - زادروز پینک (خواننده) ترانه‌سرا و بازیگر آمریکایی
۱۳۵۸ - زادروز مصطفی احمدی روشن، دانشمند فیزیک هسته‌ای ایران


درگذشت‌ها

۱۱۵۹ - درگذشت آدریان چهارم از پاپ‌های کلیسای کاتولیک رم
۱۸۹۴ - درگذشت هرمان فون هلمهولتز فیزیکدان آلمانی


۱۸۹۵ - درگذشت آدام اوپل، بنیانگذار شرکت اوپل.
۱۹۳۳ - درگذشت فیصل اول نخستین پادشاه عراق


۱۹۴۹ - درگذشت ریشارد اشتراوس آهنگساز و رهبر ارکستر آلمانی
۱۹۸۰ - درگذشت ویلارد لیبای شیمی‌فیزیک دان آمریکایی ، برنده جایزه نوبل شیمی سال ۱۹۶۰


۱۹۸۱ - درگذشت هیدکی یوکاوا دانشمند ژاپنی ، بنیانگذار فرضیه مزون‌ها
۲۰۰۳ - درگذشت لنی ریفنشتال کارگردان، بازیگر و رقاص آلمانی


*****
منابع:

-پايگاه نوشيروان کيهاني زاده
-ویکی پدیای فارسی
-صفحه امروز در تاریخ در توئیتر
-راسخون