چرا دوست داریم اطرافیانمان را شکست دهیم؟

مجله روشن - شیوا دلداری*: در مثل است که چون خرسی دو نفر را تعقیب می کرد، یکی از آن دو که در همین حال کفش های ویژه دویدنش را می پوشید، در مقابل تعجب نفر دوم گفت: من نمی خواهم از خرس تندتر بدوم بلکه دوست دارم از تو جلو بزنم [و شکستت دهم].

خلاصه، برای قهرمان شدن، ارتقای درجه گرفتن یا قرارگذاشتن با دختری که دوستش دارید، نیاز است که فورا در جنگی حریفی را مغلوبه کنید؛ جنگی در یک تیم، یک دانشکده یا با یک رفیق تان که او هم خواستگار آن دختر است. جای تعجب نیست که ما مدام خودمان را با هم تایان مان مقایسه می کنیم.


در خلال نظرسنجی از دانشجویان و کارمندان مدرسه بهداشت عمومی هاروارد، تقریبا نیمی از پاسخ دهندگان، گفتند اگر بخواهند انتخاب کنند، ترجیح می دهند جایی زندگی کنند که آن جا میانگین درآمد ۲۵ هزار دلار باشد و آن ها ۵۰ هزار دلار در بیاورند تا جایی که آن ها ۱۰۰ هزار دلار درآمد دارند ولی میانگین درآمد ۲۰۰ هزار دلار است و اکثریت شان، برتری شغلی نسبی (یا برتری رتبه شان در مقایسه با دیگران) را که برای خودشان یا فرزندشان فهم و شعور و جذابیت بسازد یا سبب شود دیگران آن ها را به خاطر برتری شان بستایند، به برتری مطلق در شغل ترجیح می دهند.

از قرار معلوم، پاسخ دهندگان نظرسنجی، ترجیح داده اند زمین از بچه های زشت احمق پر باشد اگر قرار است فرزندان شان از دیگران عقب بمانند. ایچ ال منگن، حق دارد وقتی خوش بختی را این چنین تعریف می کند: «داشتن درآمدی سالانه که هرچه قدر می خواهد باشد ولی حداقل ۱۰۰ دلار از درآمد سالانه باجناق مان بیش تر باشد.» مطابق تجزیه و تحلیلی درباره آمار کار، ممکن است حتی رقابت خواهران با هم به افزایش استخدام زنان پس از جنگ جهانی دوم کمک کرده باشد. در میان خواهران بالغی که در زمره نیروی کار نیستند، این احتمال که زنی سر کار برود، وقتی بیشت تر می شود که درآمد خواهرش کم تر از شوهرش باشد.

مردم هم چنین از پدیده ای به نام «نفرت از آخرین رتبه» در رنج اند (یعنی از این که در یک رتبه بندی، با پایین ترین فرد هم تراز شوند به شدت گریزانند). در یک بازی اقتصادی که توسط گروهی محقق طراحی شده، بازیگران حاضر بودند به کسانی که تمکن مالی کم تری داشتند، کمک مالی کنند ولی وقتی یکی از این بازیگران، خودش در مرتبه یکی به آخر مانده جای می گرفت، این تمایل رنگ می باخت. محققانی که این بازی را طراحی کرده اند، هم چنین نشان داده اند در زندگی واقعی هم کسانی که حقوق شان فقط کمی از «حداقل دست مزد» بیش تر است، کمتر از بقیه احتمال دارد از «افزایش حداقل دست مزد» حمایت کنند [چون می خواهند کسانی وجود داشته باشند که از آن ها بدبخت تر باشند.]

و با این که به وضوح اهل رقابت هستیم، اما تاثیر این مقایسه های اجتماعی را دست کم می گیریم. در یک مطالعه، کارمندان یک مرکز تلفن، گفتند این که در کار، ارباب خودشان باشند خیلی مهم تر است از اینکه به ارشدیت بالاتری دست یازند (یعنی نسبت به هم تایان شان رتبه بالاتری داشته باشند)، اما در واقعیت، رتبه بندی های نسبی (یا قیاسی) ارزیابی آن ها را از خودشان تحت تاثیر قرار می دهد اما ارباب خودشان بودن، چنین تاثیری ندارد.


اشتیاق ما به مزایای نسبی (قیاسی) غیرمنطقی هم نیست؛ چنین مزایایی احتمالا ما را شادتر می کنند. در سال ۱۹۷۴ (۱۳۵۲ش)، ریچارد استرلین، اقتصاددان، دریافت اگرچه شهروندان ثروت مند یک کشور در مقایسه با فقیرترها شادترند، اما در کشورهایی که کل کشور پول دارتر شده، شهروندان شادتر نشده اند؛ تناقضی که با پارادوکس استرلین شناخته شده است.

خوشی، آن طور که استرلین استدلال می کند، باید بر مقایسه خوش بختی یک فرد با خوش بختی هم وطنش مبتنی باشد؛ اگر همه پول دار شوند، هیچ کس شادتر نمی شود. تحقیقی از ۱۲ هزار شهروند بریتانیا به نظر، نتیجه کار استرلین را تایید می کند. چرا که نشان داد افزایش درآمد تنها زمانی رضایت افراد از زندگی را افزایش می دهد، که درآمد افراد نسبت به درآمد هم سن ها، هم درجه های تحصیلی یا هم شهریان شان زیادتر شده باشد.

زندگی همین است؛ ما می گوییم چشم و هم چشمی زشت است اما در همان حال، سخت مبارزه می کنیم تا از دور و بری های مان حتی شده به اندازه یک قدم پیش بیفتیم. شاید این کردار، دلیل درخوری داشته باشد. [در هر صورت] اگر ما جلو نیفتیم، رقبای مان همه افتخارات را کسب می کنند و ما هم خوراک خرس خواهیم شد.

*مترجم و محقق حوزه علوم انسان