کتاب خانه مان را در لپ تاپمان جا دهیم

مجله روشن - مجید منتظرمهدی*: اگر شما هم از بحث سیاسی خسته شده اید و فکر می کنید، ولو برای تنوع هم شده کمی درباره فرهنگ، تاریخ، ادبیات و علم می توان مطلب خواند و درباره آن حرف زد، این مطلب به درد شما می خورد. در این مطلب سعی می کنم شما را با یکی از استثنایی ترین چهره های عملی و فرهنگی حال حاضر ایران آشنا کنم. هرچند که این یادداشت به مناسبت مطلبی از رسول جعفریان است که در خبر آنلاین نوشته است، ولی سعی کردم تا حد امکان به جوانب فعالیت های یکی از پیش روترین روشن فکران عرصه عمومی بپردازم.

رسول جعفریان، استاد تمام «تاریخ اسلام» دانشگاه تهران، مدت ها است در نقش یک روشن فکر عرصه عمومی فعالیت می کند. البته ممکناست که اسمش چندان به گوش تان نخورده باشد، چون جعفریان برعکس بقیه نخبگان ایرانی به هبچ عنوان «آدم شفاهی» نیست بلکه بسیار هم کتبی است. شاید بتوان ادعا کرد میزان تولیدات نوشتاری جعفریان هم پایه تولیدات شفاهی صادق زیباکلام است. جعفریان دائما در حال خواندن و نوشتن است و اصولا به مصاحبه هم تن نمی دهد؛ گوهری کم یاب در میان روشن فکران ایرانی.


البته تا این جای ماجرا روشن است که چرا جعفریان اهل فضل است ولی چرا باید او را روشن فکر عرصه عمومی دانست و اهمیت نظراتش و نوآوری سبک فکری او در چه نهفته است؟ جعفریان اصولا در اظهارنظرهایش بسیار محافظه کار است ولی مدتی است سعی می کند به بهانه مسائل و موضوعات روز به مشکلات ریشه ای تری بپردازد.

«آن چهره دیگر» جعفریان وقتی به چشم آمد که در ریاست جمهوری دوم محمود احمدی نژاد حرف از «ظهور امام دوازدهم شیعیان (عج)»، نزدیکی ظهور و مصادیق و نشانه های آن به لطف جریان نزدیک به دولت و اصول گرایان تندرو به گستردگی در عرصه عمومی طرح شد. این محقق تاریخ تشیع و تاریخ دوره صفویه به نقد این نگرش و ادعاهای آخرالزمانی پرداخت.

نقدش تنها با استناد به دیدگاه پذیرفته شده در میان علمای شیعه («کراهت هرگونه مصداق یابی برای افراد نزدکی ولی عصر (عج)») نبود، بلکه به ریشه ها و نمونه های تاریخی ای پرداخت که علی رغم توصیه به مصداق یابی نکردن در روایت معصومان، در آن ها شاهان و اهل قدرت به عنوان مصادیق روایات آخرالزمانی معرفی شده بودند، تا نشان دهد که گره زدن روایات ظهور و شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه معاصر تا چه حد می تواند به اعتقاد مردم در دوران غیبت آسیب وارد کند.


انتشار کتاب «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان (عج)» و «مهدیان دروغین به ضمیمه سه رساله» نتیجه پژوهش ها و مقالات جعفریان در این دوره است.

البته کار و بار این پژوهش گر تاریخ اسلام تنها به این فعالیت های علمی و فرهنیگ محدود نمی شود. جعفریان به مدت چهار سال مدیر «کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی» هم بوده است. شاید باورکردنی نباشد اما جعفریان کتاب خانه مجلس را از یک نهاد برای نگهداری کتاب ها و نسخ خطی به یک کتاب خانه واقعی در استانداردهای جهانی تبدیل کرد.

شاید شما هم از سر ناچاری گذرتان به کتاب خانه ها افتاده باشد. کتاب دار در کتاب خانه های ما اپراتوری است که تا آن جا که می تواند در کار مراجعان سنگ بیندازد که خدای نکرده کتاب های کتاب خانه آسیبی نبینند. از نظر بسیاری از کتاب داران هر مراجعی یک دزد بالقوه کتاب است و تمام تلاش کتاب دار باید معطوف باشد به مچ گیری از این راهزنان فرهنگ.

البته باز هم وضع کتاب خوب است، وای اگر محقق نادانی بخواهد نسخه خطی یا سندی را ببیند! مراجل تایید صلاحیت شما برای دسترسی به این موارد از مراحل احراز صلاحیت برای مجلس خبرگان هم سخت تر است.


اما در دوره مدیریت رسول جعفریان، هر که با در دست داشتن کارت ملی می توانست از بخش عمده کتابخانه مجلس استفاده کند. ولی خدمت عظیم جعفریان به این محدود نمی شد؛ فراتر و شگفت آورتر از این موضوع؛ جعفریان تلاش کرد تا تمام نسخ خطی و مجلات قدیمی موجود در آرشیو کتابخانه مجلس به صورت دیجیتال روی وب سایت کتابخانه مجلس در اختیار تمام محققان و علاقه مندان قرار گیرد. حتی کتابخانه های عظیم غربی هم، که به هیچ عنوان با کتابخانه های ما قابل مقایسه نیستند، هنوز نتوانسته اند همه منابع را به صورت دیجیتال در اختیار عموم قرار دهند.
همه این ها را گفتم تا به موضع اخیر جعفریان در ستونش در وب سایت خبر آنلاین برسم.

روزنامه «ایندیپندنت» اعلام کرد انتشار کاغذی اش را از پایان ماه آینده متوقف می کند و از این به بعد تنها به صورت دیجیتال در اختیار خوانندگانش قرار خواهد گرفت. رسول جعفریان با انگیزه گرفتن از این خبر نوشت که در این عصر دیگر برای سرمایه گذاری و حمایت از نشر کاغذی هیچ توجیهی وجود ندارد و باید حداقل نیمی از همان اندک بودجه دولتی بخش نشر، صرف نشر الکترونیکی شود. جعفریان که از پشگامان دیجیتالی کردن آثار گذشتگان است از نیاز به تخصیص بودجه برای انتشار وسیع و الکترونیکی آثار گذشته و حال سخن می گوید.

پیش از این نیز در جریان تعطیلی «کتاب فروشی طهوری» در خیابان انقلاب، در حالی که همه در حال خاطره بازی و ناله فرهنگی بودند، جعفریان احتمالا تنها کسی بود که از تعطیلی طهوری استقبال کرد و آن را جزء ضرورت زمانه دانست. هرچند به نظر می رسد به این زودی ها صدای آدمی مانند جعفریان شنیده نشود، ولی اصحاب فرهنگ و علم که باید این حرف ها را جدی بگیرند؛ برای دوره دیجیتال آماده باشند.


حقیقت این است که پرداختن به مساله کتاب در ایران، علی رغم سر و صدای بسیار، نه دغدغه جدی کسی است و نه میان مسوولان و مردم گوش شنوایی دارد. وضع کتاب و مطالعه در ایران اگر نگویم مسئله ای از دست رفته است، حداقل می توان به این بحران پرداخت؛ چه از منظر اقتصادی، چه از منظر تولیدکننده و چه از منظر مصرف کننده و الخ.

البته که پیشنهاد رسول جعفریان کمی شتاب زده است؛ مساله کتاب جوانب بسیاری دارد که به همه آن ها باید با هم پراخت تا شاید که بتوان برای بهبود وضع مطالعه و علم در ایران راهی یافت. ولی شنیدن صدایی که از سرکاری بودن بساط کتاب و کتاب بازی خبر می دهد، این امید را ایجاد می کند که در میان خیل نوستالژی زدگان اهالی فرهنگ و علم کسی حداقل به اندازه چند پاراگراف هم شده برای اندیشیدن جدی به موضوع کتاب و علم وقت گذاشته است.

*مشاور و جانشین مدیرمسوول روشن