در شبکه های اجتماعی، همه می خواهند کتاب خوان شوند!

دوهفته نامه جامعه پویا: شبکه های اجتماعی چهارنعل می تازند؛ هر روز بیشتر از دیروز زندگی مردم به آنها وابسته می شود، زندگی حالا بدون تلگرام و واتس آپ و اینستاگرام و... برای بسیاری از مردم بی معناست. یکی از کارکردهای عجیب این شبکه اجتماعی به موضوعی بر می گردد که درباره آن بحث و اختلاف نظر فراوان است: کتابخوانی.

برخی که برای پایان بودن سرانه مطالعه در کشور نگران هستند، از شبکه های اجتماعی به عنوان یکی از عوامل موثر بر کتاب نخواندن مردم نام می برند؛ اما سکه روی دیگری هم دارد. شبکه های اجتماعی حالا به رقیبی سرسخت برای کتاب خواندن سنتی هم بدل شده اند و شکل دیگری از ارتباط با کتاب از طریق آنها تبلیغ می شود.

انتشار کتاب های صوتی پدیده ای است که به ویژه در شبکه اجتماعی تلگرام روز به روز رونق می گیرد. تولید کتاب های گویا از چند سال قبل برای نابینایان و کودکان مرسوم بود؛ اما اکنون این مرزبندی ها برداشته شده و خیلی ها «شنیدن» را بر «خواندن» ترجیح می دهند.

«امشب برای شما دو تا هدیه ویژه داریم؛ دو داستان از نوشته های یکی از داستان نویسان خوب کشورمون که خانم ها [...] و [...] زحمت کشیدن و اون ها رو برای شما خوندن. به دوستان تون هم بگید برای شنیدن قصه هایی که تا حالا نشنیدن به کانال ما بپیوندند». این پیام یکی از کانال های ادبی است که معمولا هر شب دو، سه داستان صوتی را برای اعضایش به اشتراک می گذارد؛ داستان هایی از نویسندگان ایرانی و خارجی که گویندگانی نه چندان نام آشنا آنها را خوانده اند.

«چند دکان کوچک نانوایی، قصابی، عطاری، دو قهوه خانه و یک سلمانی که همه آنها برای سد جوع و رفع احتیاجات خیلی ابتدایی زندگی بود تشکیل میدان ورامین را می داد. میدان و آدم هایش زیر خورشید قهار، نیم سوخته، نیم بریان شده، آرزوی اولین نسیم غروب و سایه شب را می کردند، آدم ها، دکان ها، درخت ها و جانوران، از کار و جنبش افتاده بودند.

هوای گرمی روی سر آنها سنگینی می کرد و گرد و غبار نرمی جلوی آسمان لاجوردی موج می زد که به واسطه آمد و شد اتومبیل ها پیوسته به غلظت آن می افزود...»

قرار بود کتاب «سگ ولگرد» صادق هدایت را بشنوم؛ اما همین جای داستان بود که میل به شنیدن از میان رفت، شاید لحن گوینده نمی توانست آنچه را که باید منتقل کند. شاید عادت نداشتن به شنیدن ارتباط را شکل نداد یا شایدهای دیگر. حالا هرچه هست روز به روز بر مشتریان نسخه های گویا افزوده می شود، آن هم در شرایطی که بسیاری از این فایل های صوتی بدون طی کردن مراحل قانونی در شبکه های اجتماعی منتشر می شوند. درست شبیه آنچه برای نسخه کاغذی کتاب ها رخ داده و نسخه قاچاق افست بسیاری از آنها در خیابان انقلاب به وفور یافت می شود.

در چنین شرایطی شکل مواجهه با این پدیده چگونه باید باشد؟ مصطفی قوانلوقاجار، روزنامه نگار و مدیر کانال کتابدونی که از جمله کانال های منتشرکننده فایل های صوتی است، انتشار روزافزون فایل های صوتی کتاب ها را طبیعی می داند: «این کار در غرب پدیده ای عادی و جاافتاده است. فقط در کشور ما کمی جدید است».

به عقیده او «توسعه فناوری» کمک کرده تا این کار توسعه یابد و از «انحصار گوینده های حرفه ای» خارج شود. قوانلوقاجار با یادآوری این نکته که همیشه به تکنولوژی خوش بین بوده است؛ درباره تولید روزافزون کتاب های صوتی هم می گوید: «معقتدم این کار به گسترش کتاب خوانی کمک می کند. مردم بارها برای من پیغام گذاشته و گفته اند شنیدن کتاب صوتی به آنها کمک کرده سراغ نسخه چاپی یک اثر هم بروند یا کتاب های دیگر آن نویسنده را بخوانند. حداقلی ترین نتیجه شنیدن نسخه صوتی کتاب ها این است که اگر کسی حوصله کتاب خواندن ندارد دست کم با نام یک کتاب و یک نویسنده آشنا می شود».

توضیحات این فعال حوزه کتاب یک «اما» هم دارد. قوانلوقاجار به جنبه منفی تولید غیررسمی آثار صوتی هم اشاره می کند: «تولید کتاب صوتی کاری دشوار به شمار می رود؛ بسیاری از مردم خوانش را با روخوانی اشتباه می گیرند، در خوانش باید لحن هر شخصیت بار معنایی خاصی داشته باشد. کتاب خوانی افرادی که با اصول خوانش آشنایی ندارند موجب شده آنها بیشتر کتاب ها را روخوانی کنند. در نتیجه استاندارد خواندن و گوش دادن هم پایین می آید که این به نظر من آسیب زاست».

مدیر کانال کتابدونی می گوید میل عجیب و غریبی در جامعه وجود دارد که افراد دوست دارند به عنوان گوینده درتولید فایل های صوتی نقش داشته باشند: «دست کم روزی ۱۰ پیام از سوی افراد مختلف ارسال می شود که خواستار خواندن کتاب هستند؛ انگار این کار با وجود اینکه سود اقتصادی ندارد، موجب نوعی تفاخر و تمایز اجتماعی در افراد می شود. انگار افراد بیشتر تشنه شهرت هستند».

قوانلوقاجار درباره جنبه حقوقی تولید آثار صوتی هم می گوید: «برابر قانون، حقوق مادی و معنوی و الکترونیکی هر کتابی که کمتر از 30 سال از انتشار آن گذشته باشد، متوجه ناشر است و طبیعتا کسی که می خواهد نسخه صوتی تولد کند، باید اجازه ناشر را هم بگیرد؛ البته در این باره هم برخی نویسنده ها می گویند فقط برای نسخه چاپی به ناشر مجوز داده اند و پیچیدگی هایی وجود دارد».

به عقیده قوانلوقاجار شرایط آشفته بازار کتاب های چاپی در ایران چنان وضعیتی پدید آورده که دیگر ناشرها به فکر پیگیری حقوقی تولید غیرقانونی نسخه های صوتی نیستند: «ناشرها این قدر مشکلات دارند که از راسته خیابان انقلاب که پر از نسخه های قاچاق است هم شکایت نمی کنند، چه برسد به کانال ها».

انتشار کتاب های صوتی منتقدانی جدی هم دارد؛ یکی از این منتقدان علی سیدآبادی، نویسنده و فعال شناخته شده حوزه کتاب است؛ سیدآبادی خیلی صریح تاکید می کند شنیدن کتاب های گویا هیچ گاه نمی تواند جایگزین «خواندن» شود: «ما هنگام شنیدن فایل صوتی منفعل هستیم و کنشی انجام نمی دهیم؛ اما در خواندن، خواننده بر متن تسلط دارد. خواندن یک فعالیت رهایی بخش است».

به عقیده سیدآبادی تولید کتاب های گویا برای افراد نابینا، کم سوادها و بی سوادها مفید و واجب است و باید پیگیری شود. او در عین حال تاکید می کند در این موارد هم نباید از «کیفیت گویا کردن» غفلت کرد.

علی سیدآبادی معتقد است شرکت هایی که برای تولید رسمی کتاب های گویا شکل گرفته اند باید تشویق و حمایت شوند؛ اما از نظر او تولید غیرقانونی کتاب های گویا و از جمله اشتراک گذاری فایل های صوتی در شبکه های اجتماعی نوعی «اخلال در بازار کتاب» است: «این کار سرقت است؛ هر چند فراگیر شدن تخلف ها، امکان برخورد را کم کرده؛ اما باز هم باید شرایط برخورد با متخلفان فراهم شود. خیلی ها تصور می کنند با تولید نسخه صوتی یک داستان، کار خیر انجام می دهند و مردم را کتاب خوان می کنند؛ اما این به نظر من خدمت نیست».

گوینده ها کار خودشان را می کنند. کانال ها مناسبات خودشان را دارد گویندگی هم برای خیلی ها جذاب است و به قول مصطفی قوانلوقاجار بسیاری تصور می کنند «صدای آنها حداقل های لازم برای گویندگی را هم ندارد»؛ اما اینها دلیل نمی شود که این بازار تعطیل شود؛ شک دارید؟ همین حالا به گوشی تلفن همراه تان نگاه کنید، حتما داستانی پیدا می شود که شما بشنوید.