پیشنهادهای نوروزی برای یک سفر تاریخی (۵)

مجله همشهری دانستنیها - جلال افشار:

آغاز ایران مدرن

«قاجار»ها از ایل های موثر در سپاه قزلباش صفویان بودند. به همین دلیل از عصر صفویه به مرور قدرت گرفتند. آقامحمدخان موسس سلسله قاجار، برخلاف حاکمان پیشین، یکی از شهرهای بزرگ معروف، چون اصفهان، شیراز یا تبریز را به عنوان پایتخت انتخاب نکرد. حتی نخستین گزینه او برای مدتی کوتاه، شهر ساری بود که در نزدیکی مرکزیت ایل قاجار بود، اما در نهایت انتخاب او برای پایتخت، شهر کوچک اما خوش آب و هوا و استراتژیک تهران بود که آن زمان در حاشیه شهر بزرگ ری قرار داشت.

اهمیت سلسله قاجار به همین انتخاب هاست؛ قاجارها در برهه ای تاریخی روی کار آمدند که هان رو به مدرن شدن بود و ایران هم نباید از قافله عقب می ماند. هر چند مدرن شدن برای قاجارها بیشتر سرگرمی و اسباب بازی بود، ولی با این حال نسل جدیدی را برای دوره های بعد تربیت کرد. از طرف دیگر، دورانی مهم چون مشروطه در همین عصر قاجار شکل گرفت. برای سفر پنجم، مسیر را ابتدا از تبریز آغاز می کنیم، شهری که در این دوران به شهر اولین ها مشهور است؛ چون بسیاری از مظاهر مدرنیسم ابتدا به این شهر وارد شدند و مورد استفاده قرار گرفتند، سپس به تهران می رویم و بیشترین آثار دوران قاجار را خواهیم دید و بعد از آن به کاشان و سپس به شیراز و باغ های محبوب دوران قاجار.

1- خانه مشروطه تبریز

در حقیقت این خانه، ملک شخصی فردی به نام «حاج مهدی کوزه کنانی» بود که در جریان مبارزات مشروطه، خانه اش را در اختیار «انجمن تبریز» قرار می داد و جلسات و نشست های آنان در این مکان برگزار می شد. از آن پس این جا میزبان افراد سرشناسی چون «ستارخان»، «باقرخان»، «ثقه الاسلام تبریزی» و... بود. «خانه مشروطه تبریز» در محله راسته کوچه تبریز، در غرب بازار تبریز قرار دارد که امروز تبدیل به موزه مشروطه شده است.

2- کاخ گلستان

اصل بنای «کاخ گلستان» در زمان صفویه ساخته شده است؛ در روزگاری که تهران شهری بسیار کوچک بود. اما با روی کار آمدن شاهان قاجار به وسعت آن اضافه شد. «فتحعلی شاه قاجار» نخستین کسی بود که در بازسازی بنای کاخ گلستان کوشید. در طول دوران قاجار چندین کاخ و تالار کوچک و بزرگ به آن اضافه شد و پادشاهان قاجار صاحب یک ارگ پادشاهی به نام خودشان شدند. کاخ گلستان رو به روی بازار تهران واقع شده است.

3- دارالفنون

نخستین مدرسه یا دانشگاه که در آن به سبک مدرن به کودکان ایرانی آموزش داده می شد. «دارالفنون» به دستور امیرکبیر تاسیس شد، هرچند عمرش کفاف نداد تا افتتاح آن را ببیند. ساختمان آن درست کنار «شمس العماره»، «قسمتی از مجموعه کاخ گلستان در «خیابان ناصرخسرو» تهران است.

4- مسجد و مدرسه سپهسالار

بانی ساخت این مسجد و مدرسه «میرزاحسین خان سپهسالار» بود. این مسجد در حقیقت ترکیبی از معماری ایرانی و معماری مساجد استانبول است؛ نمونه ای از تاثیر گرفتن آن زمان قاجارها از عثمانی ها، مسجد سپهسالار مانند «مسجد ایاصوفیه» گنبد ویژه ای دارد؛ تعداد هشت گلدسته که بیش از تعداد رایج مناره در معماری مسجدهای ایران است و گنبد دو گوش خوابیده اش هم از شیوه معماری مساجد ترکیه الگو گرفته است. این مسجد در کنار عمارت «مجلس شورای ملی» سابق در میدان بهارستان قرار دارد.

5- خانه طباطبایی ها

با رسیدن به کاشان بناهای بسیاری از دوران قاجار وجود دارد. کاشان در عصر قاجار به سبب نزدیکی به تهران رشد قابل توجهی پیدا کرد. از جمله این بناها «خانه طباطبایی ها» است که در محله سلطان امیراحمد کاشان قرار دارد. این خانه تاریخ متعلق به تاجر معروف فرش آن زمان «سیدجعفر طباطبایی» بود.

6- خانه بروجردی ها

دیگر خانه تاریخی کاشان که در همان محله سلطان امیراحمد واقع شده خانه بروجردی هاست که معلق به «حاج سید مهدی نطنزی» داماد خانواده طباطبایی هاست. نقاشی ها و گچ بری های این خانه اثر «صنیع الملک»، عموی «کمال الملک»، نقاش معروف، است. بادگیرهای قرینه این خانه شهرت بسیار زیادی دارد.

7- باغ ارم شیراز

بنای اصلی باغ متعلق به زمان «سلجوقیان» است و پس از آن هم این باغ وعمارت آن در حال توسعه بود، به خصوص در زمان «زندیه» که شیراز پایتخت ایران شده بود. اما در عصر سلطنت «ناصرالدین شاه» عمارت اصلی این باغ توسط «علی خان نصیرالملک» پی ریزی شد. «باغ ارم» با معماری خاص دوران قاجار ساخته شده است. باغ ارم درحال حاضر متعلق به «دانشگاه شیراز» است.