یارانه هدفمند چگونه فقرا را هدف گرفت؟

هفته نامه کرگدن - امیررضا احمدآبادی: حقایقی درباره گسترش فقر به اسم توزیع عادلانه؛ تجربه و آمار و ارقام نشان می دهند چطور طرح هدفمندی یارانه ها به ضد خودش تبدیل شد و فقر را گسترش داد.

شامگاه شنبه، ۲۷ آذر ماه سال ۸۹، رئیس دولت دهم روبروی دوربین شبکه یک سیما نشست و با اعتماد به نفس در دوربین چشم دوخت و از آغاز هدفمندی یارانه ها خبر داد. احمدی نژاد گفت: «با محاسبات ما شش دهک از همان روز اول به لطف خدا وضع شان بهبود خواهد یافت.» می گفت سالانه ۱۲۰ هزار میلیارد تومان مصرف انرژی ایرانیان است که اگر فقط یک سومش صرفه جویی شود «دیگر کسی بدون مسکن نخواهد ماند و بافت فرسوده ای باقی نمی ماند.» اما از ماه چهارم هدفمندی، آثار مخرب یارانه نقدی خود را در قالب افزایش شدید تورم و نقدینگی نشان داد.

در واقع افزایش قیمت حامل های انرژی و سایر خدمات، هزینه های دولت را به شدت افزایش داد. فزونی یافتن هزینه ها از درآمدها دولت را دچار کسری بودجه کرد و جبران کسری های بزرگ هیچ راهی جز افزایش قیمت ارز نداشت. به این ترتیب قیمت ها اوج گرفت، نقدینگی افزایش مهارناشدنی یافت و قیمت ارز سر به فلک گذاشت.

کاهش مصرف: گزارش بررسی بودجه خانوار در مناطق شهری که توسط بانک مرکزی تهیه می شود، نشان می دهد سهم سه گروه خوراکی ها و آشامیدنی ها، پوشاک و کفش و مسکن (به همراه آب و برق و گاز و سایر سوخت ها) در سال ۱۳۸۹، بیش از ۵۸ درصد کل هزینه های یک خانواده شهری را تشکیل می داده است اما این رقم در سال ۹۰ یعنی نخستین سال هدفمندی یارانه ها، به بیش از ۶۲ درصد رسیده است که به معنای کاهش رفاه خانوارهاست.

طبق اعلام بانک مرکزی، سهم این سه گروه در هزینه مصرفی خانوار در سال ۹۱ به ۶۵ درصد رسیده است. طبق همین داده های آماری، هزینه های بهداشت و درمان هم رشدی صعودی داشته و از ۴.۴ درصد در سال ۸۵، به ۵.۱ در سال ۸۸ که فاز اول هدفمندی به اجرا در آمد، افزایش داشته است. در سال بعد این رقم به ۵.۶ رسیده، در سال ۹۰ با اندکی کاهش به ۵.۳ رسیده و باز در سال های بعد روند افزایشی خود را دنبال کرده است.

نکته تکان دهنده گزارش بانک مرکزی از بودجه خانوار در جدول شماره ۶ این گزارش نهفته است؛ مصرف گوشت قرمز از ۶۴ کیلوگرم در سال ۸۵ به ۴۸ کیلوگرم در سال ۸۸ و ۴۱ کیلوگرم در سال ۹۰ کاهش داشته است. در این فاصله مصرف گوشت سفید هم کاهش داشته و از ۹۱ کیلو در سال ۸۵ به ۸۸ کیلو در سال ۹۱ و ۸۴ کیلو در سال ۹۲ افت کرده است. مصرف شیر در خانوارهای شهر یک سقوط آزاد را تجربه کرده و از ۲۱۵ کیلو در سال دوم ریاست جمهوری احمدی نژاد به ۱۳۴ کیلو در سال آخر دولت او (۹۱) رسیده است.

کاهش رفاه: گرچه در فاصله سال های ۸۴ تا ۹۲ تلاش گسترده ای برای اثبات حقانیت هدفمندی یارانه ها به عمل آمد اما آن تجربه تلخ این حس را داشته که نشان دهد در کشور، این سطح از دانش توسعه وجود دارد که بتواند عواقب طرح های اقتصادی کلان را پیش بینی کند. حس دیگر آن تجربه این بود که قدرِ گزارش های کارشناسی را به نظام تصمیم گیری کشور شناساند. گزارش تکان دهنده مرکز پژوهش های مجلس از آثار و تبعات هدفمندی یارانه ها می گوید در سال های بعد از هدفمندی «میانگین سهم مخارج گروه خوراکی ها بیش از ۵۰ درصد مخارج خانوار» را تشکیل می داده و این در حالی است که «مصرف این گروه کالایی کاهش یافته است.»

طبق گزارش، قیمت گروه کالاهای خوراکی ۱۳۰ درصد افزایش داشته و خانوارها بخش بیشتری از درآمد خود را صرف آن کرده اند و برای ادامه حیات، مجبور شده اند مصرف آن را در حدود ۲۰ درصد کاهش دهند. در فراز دیگری از گزارش مرکز پژوهش های مجلس آمده «خانوارهای فقیر نسبت به خانوارهای پردرآمد کاهش رفاه بیشتری را تجربه کرده اند.»

بحران در روستاها: طبق گزارش های مرکز آمار ایران نرخ تورم روستایی کشور در مرداد ماه سال ۹۲ از ۴۱ درصد فراتر رفت، در حالی که همان زمان تورم در شهرها بالغ بر ۳۹ درصد بود. تکان دهنده تر آن که تورم کالاهای مصرفی در روستاها نزدیک به ۴۵ درصد بوده است. معنای این اعداد و ارقام این است که در دوره هدفمندی یارانه ها، روستاییان ایران هر سال شاهد از دست رفتن ۲۵ تا ۳۰ درصد ارزش دارایی های خود بوده اند.