سیستان و بلوچستان، سرزمین جانِ جانان

هفته نامه کرگدن - کامبیز مشتاق گوهری: کدام یک از اقوام ایرانی در گذار تاریخ نه تنها به بیگانگان فرصت گذر از آن سرزمین را نداده اند بلکه فراتر از جغرافیای ایران زمین حضور پیدا کرده اند و مرزهای فرهنگی ایران را تا فراسوی جغرافیای ایران گسترده اند؟ اگر کسی از شما این سوالات را بپرسد چه پاسخی می دهید؟ کدام سرزمین ایرانی میان چند تمدن قاره ای واقع شده، اما همچنان ناشناخته است؟ کدام فرهنگ ایرانی به تنهایی بخش قابل توجهی از تاریخ و فرهنگ ایرانی را شکل داده است؟ کدام جغرافیای ایرانی به خوبی تنوع اقلیمی ایران را نمایندگی می کند؟ کدام یک از ایرانیان توانسته اند تاکنون هویت ایرانی را در چند قاره پیرامونشان و در پیوست با سرزمین اصلی حفظ کنند؟

کدام یک از اقوام ایرانی در گذار تاریخ نه تنها به بیگانگان فرصت گذر از آن سرزمین را ندادهاند بلکه فراتر از جغرافیای ایران زمین حضور پیدا کرده اند و مرزهای فرهنگی ایران را تا فراسوی جغرافیای ایران گسترده اند؟ کدام یک از ایرانیان در ادغام و پذیرش اقوام ایرانی و غیرایرانی روح بلند ایرانی را به نمایش درآورده اند و از مرز رنگ و نژاد و زبان گذشته اند؟ کدام بخش از سرزمین ایران همزمان در دالان تمدن/ تجاری شمال- جنوب و شرق- غرب کشور و خاورمیانه قرار می گیرد؟ کدام مردم را سراغ دارید که قرن ها در عمل به وظایف ملی خود کوشا باشند و حتی در آن زمان که حکومت مرکزی آن ها را از خاطر برده است همچنان نام و حاکمیت ملی را زمزمه کنند و در برابر وسوسه های بیگانه نهیب وطن دوستی زده و اولین مبارزان ضد استعماری ایران را در دامانشان پرورده باشند؟

کدام یک از ایرانیان بیشترین شباهت زبانی و رفتاری را با تبار آریایی خود حفظ کرده اند و هنوز بر همان سنت ها، نام ها و پوشش اجداد کهنمان استوارند؟ این ها که گفته شد لزوما ویژگی های چند منطقه یا مردمی گوناگون از سرزمین عزیزمان نیست. این ها مشخصات تنها یکی از مناطق کشورمان و مردمان ساکن در آن از سپهر تمدنی است. حال سوال آخر؛ کدام بخش از این سرزمین است که با جمع مشخصات بالا دارایی های یک کشور را به نمایش می گذارد؟ امیدوارم حدس زده باشید که سخن از سیستان و بلوچستان در میان است و این مردم سیستانی ها و بلوچ های ایرانند.

فرانسوا بالزان، جغرافیدان سرشناس فرانسوی، در سال ۱۹۵۵ به بلوچستان ایران سفر می کند و حاصل این سفر کتابی است به نام «بلوچستان عجیب». این کتاب به همراه مجموعه گزارش های پراکنده از این سفر سرانجام برای ایشان مدال لژیون دونور آکادمی حغرافیای فرانسه را به ارمغان آورد. در بیانیه این آکادمی یادآوری می شود که این مدال به سبب تلاش بالزان در معرفی سرزمین های ناشناخته در روزگار معاصر به او داده شده است. واقعا اگر زابلستان و قهرمانان سیستان را از حافظه فرهنگی ما پاک کنند برای ما در تاریخ اسطوره چه می ماند؟ اگر شهر سوخته سیستان در حوزه تمدنی ایران واقع نشده بود، از هزاره های کلیدی و تمدن ساز دوم و سوم پیش از میلاد چه در دست داشتیم؟ در گستره کشور عزیزمان کدام استان را می شناسید که از کرانه های دریای گرم گرفته تا قله های برفگیر و بیابان های سوزان را در فاصله هایی قابل دسترس در یک روز و یک جا با هم داشته باشد.

کرانه های اقیانوسی کشور در سواحل دریای مکران، قله برفگیر کوه تفتان و بیابان لوت و بسیاری شگفتی های دیگر، آثاری هستند که طبیعت زیبای سیستان و بلوچستان در آستین دارد و به هر طبیعت گرد خوش سلیقه عرضه می کند. بلوچ ها از کرنه های دریای مازندران بدین جای که هستند، آمدند و سیستانی ها نسب به سکاهای آسیای میانه می برند. هر دو به مرزداری قرن ها سپری کردند. سیستانی ها از افسانه دلیران و قهرمانان اسطوره ای خود دژی ساختند که هیچ دشمنی را یارای آن نبود تا از آن خاک بگذرد و به سرزمین های ایرانی چنگی بیندازد و بلوچان هم دراویدیان را از صفحات جنوب شرق ایران زمین تاراندند و در پی آن ها تا سند رفتند. هم از آن رو است که تا عمق شبه قاره هند هرجا که لباس بلوچی پوشیده می شود فرهنگ ایرانی و زبان فارسی در خلق و تکوین فرهنگ و هنر و ادب نقش داشته است.

همین بلوچ ها آن دسته از دراویدیان را که ماندند، کردهای مهاجر و زنگباریان پناه گرفته در کرانه های جنوب را با همه تفاوت ها و ویژگی ها و سنت های شان پذیرفتند و با آن ها آمیختند و اینان هم در مقابل، لباس بلوچ بر تن کردند و زبان بلوچی را در کنار زبان مادری زبان گفت و گوی بین فرهنگی گرفتند. قابلیت های تجاری و مزیت های ارتباط زمینی و دریایی نه تنها در گذشته این استان را در مسیر جاده ابریشم دریایی قرار داده بلکه امروز هم استان سیستان و بلوچستان به لطف بهره مندی از بندر چابهار و نیاز آسیای میانه و افغانستان در مسیر کریدور شمال- جنوب ترانزیت کالا قرار گرفته است. از سویی دیگر، انتقال انرژی از منابع گاز در جنوب غرب به شبه قاره هند و فراتر از آن موجب شده تا این استان در مسیر کریدور شرق- غرب انرژی واقع شود.

این مزیت های ترانزیتی کالا و انرژی در چهار جهت اصلی کجا بدین شکل یک جا شکفته شده اند؟ مرزداری مردمان سیستان و بلوچستان آن جا مایه اعجاب است که از زمان سکون و قرارشان بر این سامان تا روزگار معاصر تقریبا از یادها رفته بودند و دولت های مرکزی اساسا در خاطر نداشتند که مسئولیت مردمان و سرزمینی را نیز در این گوشه از فلات ایران دارند، اما بلوچ ها و سیستانی ها در آن سکوت و انزوای طبیعت درشت سرزمینی که به نگهداری اش مامور شده بودند از یاد نبردند که کیستند و کجایند. روایت های درخشانی از وطن دوست و سرسپردگی این مردمان به حکومت مرکزی ایران در اسناد بیگانگان و استعمارگران حفظ و روایت شده است.

بدین گونه شخصیتی چون حَمَل جیهند در مبارزه با استعمار پرتغالی ها اولین قهرمان ضداستعمار ملل شرقی نام می گیرد و دوست محمدخان بارکزهی در پهره (ایرانشهر) به غیرت و هوشمندی امیران محلی در راه ندادن به افسران و سفیران انگلیس شهره می شود و این همه در زمانی است که حکومت مرکزی از اعزام حتی یک فوج سرباز به سرحدات شرقی اش عاجز است حال بماند که به آّبادانی آن سرحدات بکوشد و حال مردمانش را بپرسد یا نام و نشان آن ها را بداند. با این همه این مردمان فراموش نکردند پدر پیر ناتوان و فراموشکار خویش را، لباس و راه و رسم پدری خود را به کناری نگذاشتند، زبانش را واننهادند و نام های شان را دیگر نکردند.

آن ها مصداق بارز بیت خواجه شیراز بودند که: وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم/ که در طریقت ما کافری است رنجیدن. اما دنیای کلیشه ها دنیای بی رحمی است، کلیشه های خبری چنان بر تن شخصیت ها، کشورها و مناطق می نشینند که دگر کردن شان ممکن نمی شود، مگر به کمک تجربه های شخصی روح های کنجکاو و منصف تک تک هموطنان ایرانی این مردمان صبور و عزیز. سیستان و بلوچستان و مردمانش را با این همه دارایی و شگفتی نمی توان محروم و دورافتاده دانست، امروز این استان پهناور و شگفت فرصت بی نظیری است برای سرمایه گذاری فرصت حضور در برشی از تمدن ایران زمین محسوب می شود که طلیعه دار روزگار نوین توسعه این کشور عزیز است.