از دوران باستان تا قرن بیستم؛ چه بازی های رومیزی رایج بوده است؟

مجله دانستنیها - ترجمه از یوسف اسفندیاری: بشر از زمانی که با مفهوم روزمرگی آشنا شد، راه هایی هم برای مقابله با آن ابداع کرد. یکی از این ابداعات که سابقه زیادی دارند، بوردگیم ها و بازی های رومیزی هستند. گاهی اوقات این بازی ها تنها به قصد سرگرمی انجام می شدند و گاهی هم برای آموزش به نسلی جدید. هر چه که باشد این بازی ها آنقدر جذابیت داشته و دارند که تا امروز هم از طرفداران شان کم نشده است.

سِنِت (Senet)

قدمت: 3500 سال

بر اساس اسناد و مدارک، این بازی قدیمی ترین بوردگیم جهان است. با توجه به تصاویر یافت شده در مقبره های مصر باستان، فرعون ها علاقه زیادی به این بازی داشتند. «سِنِت» به معنای «بازی گذر» است؛ به دلیل این که در آن دوران اعتقاد داشتند این بازی، تجسمی از سفر به جهان پس از مرگ است. نحوه انجام این بازی هم به این صورت بود که دو بازیکن تکه چوبی را پرتاب می کردند که با آن معلوم شود مهره های شان را چقدر حرکت دهند. هدف بازی هم این بود که مهره های حریف از تخته، به بیرون انداخته شوند. با وجود این پژوهشگران درباره قوانین این بازی اتفاق نظر ندارند.

این بازی شامل ۳۰ مربع بوده که در سه ردیف ده تایی قرار داشته اند و دو سری مهره هم برای هر بازیکن موجود بوده است.

ماروپله

قدمت: 200 سال پیش از میلاد

این بازی که در آمریکا تحت عنوان «سرسره و پله» نام گذاری شده است، ریشه اش به کشور هندوستان بر می گردد و اتفاقا در همان هندوستان هم با نام های مختلفی عرضه شده است. «مار و پله» در واقع نمادی از زندگی است و قرار بوده آموزش اخلاق به کودکان باشد. در مسیر زندگی، آنها از پله ها که نمادی از کارهای خوب است بالا می روند و به خاطر گزیده شدن به وسیله مار که نمادی از کارهای بد است، سقوط می کنند. در ابتدا میزان مارها بیش از پله ها بود، اما در اواخر قرن نوزدهم که این بازی به انگستان رسید، برای ساده تر کردن آن، تعداد مارها و پله ها برابر شد.

رسیدن به مربع آخر قرار بوده است نمادی از رستگاری معنوی باشد.

بازی سلطنتی اور (Royal Game Of Ur)

قدمت: 2600 سال پیش از میلاد

نام گذاری این بازی به دلیل آن بود که برای اولین بار در مقبره های شهر «اور» (Ur) در بین النهرین (عراق امروزی) کشف شد. بعد از کشف این بازی در دهه ۱۹۲۰ میلادی، همه فکر می کردند به طور حتم قوانین این بازی فراموش شده است اما در دهه ۸۰ میلادی فردی به نام «اروینگ فینکل» (Irving Finkel) قوانین این بازی را که در لوحی در موزه بریتانیا حک شده بود پیدا کرد. او سپس به این نتیجه رسید که این بازی هنوز در مناطقی از هند استفاده می شود. هدف بازی سلطنتی اور که به نام نبازی بیست مربع» هم شهرت یافته، این است که مهره های رقیب به انتهای تخته برده شود. بازی سلطنتی اور کم و بیش شبیه بازی تخته نرد امروزی است.

صفحه بازی سلطنتی اور بیشتر اوقات به صورت توخالی درست می شد که مهره ها درون بازی جای بگیرند.

شطرنج

قدمت: 600 میلادی

محبوبیت بازی شطرنج موجب شده که در اقصی نقاط دنیا مورد استقبال قرار بگیرد و نسخه های مختلفی از آن ساخته شود. با وجود این، تمام این بازی ها یک جد مشترک دارند: «چاتورانگا» (Chaturanga). این بازی در امپراتوری گوپتا در هند و در حوالی قرن ششم میلادی توسعه پیدا کرده است. معنای نام این بازی «چهار جزء» است که در ترکیب آن پیاده، اسب، فیل و ارابه های جنگی به عنوان نمادهایی از بخش های مختلف ارتش هند به چشم می خورد. این بازی در عصر امپراتوری ساسانی به نام «چَترنگ» و سپس به «شطرنج» تغییر پیدا کرد. در اواخر قرون وسطی پای این بازی به اروپا کشیده شد و به شکل بازی شطرنج امروزی در آمد.

در اواخر قرن دهم میلادی مهره ملکه جایگزین وزیر شد. (البته در فارسی هنوز به مهره ملکه وزیر گفته می شود.)

مهاجران کتان (Settlers Of Catan)

قدمت: 1995

این بازی به وسیله یک آلمانی به نام «کلاوس تیوبر» (Klaus Teuber) و در انبار خانه اش ساخته شد. «مهاجران کتان» اولین بوردگیم اروپایی بود که در خارج از اروپا هم به محبوبیت زیادی رسید. به دلیل این که در این بازی، استراتژی مهم تر از شانس است و این که تمام بازیکنان تا پایان بازی از آن خارج نمی شوند، همیشه تعداد زیادی بازیکن مشغول بازی کردن مهاجران کتان هستند. عملکرد این بازی هم به این صورت است که بازیکنان برای ساخت مستعمره ای در جزیره کتان با استفاده از داد و ستد و راه و ساختمان سازی با یکدیگر رقابت می کنند. بازی مهاجران کتان بعد از بردن جایزه ای در آلمان، در بین آمریکایی ها به شهرت زیادی رسید و کاربران اولیه اینترنت هم به شهرت آن اضافه کردند.

بازی مهاجران کتان به بیش از ۳۰ زبان دنیا ترجمه شده است و بیش از ۲۲ میلیون نسخه از آن به فروش رسیده است.

قصر شادی (The Mansion of Happiness)

قدمت: 1843

«قصر شادی» یکی از اولین بوردگیم های آمریکایی بود. این بازی به عنوان یک بازی آموزنده، اخلاقی و سرگرم کننده، بر اساس دیدگاه های «پیوریتن ها» (Puritan) - یک فرقه پروتستان افراطی - معرفی شد. به جای استفاده از تاس که طبق دیدگاه این گروه مرتبط با شیطان پرستی و قمار است، در این بازی از گردونه استفاده می شد که مشخص شود هر بازیکن چند مرحله به جلو برود. اگر مهره شما بر صداقت، خویشتنداری یا قدرشناسی قرار می گرفت، می توانستید به سمت قصر شادی حرکت کنید. اگر مهره بر گستاخی، سنگدلی یا بی شرمی قرار می گرفت، مهره بازیکن حق حرکت نداشت و نباید به شادی فکر می کرد تا این که دوباره نوبتش شود.

مهره های بازیکنان از خوبی ها، بدی ها، پاداش و مجازات مختلفی عبور می کنند تا به قصر شادی برسند.

اسکربل (Scrabble)

قدمت: 1938

بعد از این که معمار نیویورکی «آلفرد موشر باتز» (Alfred Mosher Butts) کارش را از دست داد، توجهش را معطوف به بازی ها کرد. او که متوجه محبوبیت بازی های عددی مانند «بینگو» (Bingo)، بازی های حرکتی مانند شطرنج و بازی های حروفی مانند جدول متقاطع کلمات شده بود، تصمیم گرفت این سه بازی را ترکیب و بازی جدیدی خلق کند. نام بازی او در ابتدا «این» (It) بود، سپس «لکسیکو» (Lexico) شد و در نهایت «Criss-Cross Word». باتز درگیر ثبت پتنت به نام خودش بود که یک کارمند دولت به نام «جیمز برونوت» (James Brunot) به کمک او آمد و یک نام جدید برای این بازی انتخاب و اولین کارخانه ساخت اسکربل تاسیس شد.

منقله (Mancala)

قدمت: 700 میلادی

«منقله» به دسته ای از بوردگیم ها گفته می شود که به آنها بازی های «بشمار و بگیر» (Count And Capture) هم می گویند. این بازی ها در آفریقا بسیار محبوب هستند. تمام چیزی که برای این بازی نیاز دارید چند حفره است که می توانید در زمین درست کنید و چند مهره که می توانند ریگ یا دانه باشند. این مهره ها را باید بتوانید در یک مسیر مشخص در این حفره ها پخش کنید. به دلیل ساده بودن وسایل اولیه بازی و ارتباط آن با کشاورزی، احتمال آن می رود که این بازی از ابتدای تمدن بشری رایج بوده باشد. گرچه قدیمی ترین آثار این بازی بر می گردد به قرن هفتم میلادی که در اریتره و اتیوپی یافت شده است.

هدف بازی منقله این است که مهره های حریف تصاحب شوند.

مونوپولی (Monopoly)

قدمت: 1903

خیلی ها فکر می کنند مخترع «مونوپولی»، «چارلز دارو» (Charles Darrow) است، به دلیل این که پتنت این بازی در سال ۱۹۳۵ به نام او ثبت شده است. با وجود این در اصل ایده این بازی متعلق به یک بازیگر آمریکایی با نام «الیزابت مگی» (Elizabeth Magie) است که در سال ۱۹۰۳ پتنت آن را ثبت کرد.

نام این بازی، «بازی صاحب خانه ها» (The Landlords Game) بود. او این بازی را برای نشان دادن بی عدالتی اجتماعی از جانب صاحب خانه ها طراحی کرده بود و خیلی زود از طرف چپ گراها مورد استقبال قرار گرفت. زمانی که برادران پارکر حقوق این بازی را به قیمت ۵۰۰ پوند از الیزابت خریدند، او خیلی خوشحال بود اما کمی بعد فهمید که این خرید تنها برای این بوده است که آنها بعد از خرید حقوق بازی از «چارلز دارو» نمی خواستند رقیبی داشته باشند.

چارلز دارو بعد از این که به واسطه یک دوست با «بازی صاحب خانه ها» آشنا شد، بازی مونوپولی را طراحی کرد.