در كنار چای چه چیزی بخوریم؟

برترین ها: چای، دوست خیلی از ما ایرانی‌هاست، وقتی خسته از سركار به خانه بازمی‌گردیم، یك فنجان چای داغ با بخاری كه از آن بلند می‌شود، بهترین آرامش‌بخش خستگی‌های ما و شماست اما بیشتر مواقع وقتی مشغول ریختن چای در فنجان هستید، چشمتان به خوراكی‌های روی میز می‌افتد و با خود فكر می‌كنید كه كدام را انتخاب كنید. در یك طرف قندان، در طرف دیگر جعبه گز و در طرف دیگر خرما قرار دارد. درنهایت كدام را انتخاب می‌كنید؟ متخصصان مطرح تغذیه ایران، شما را در این انتخاب یاری می‌كنند.



اضافه‌كردن آب لیموترش به چای تنها طمع آن را تغییر می‌دهد. لیموترش یكی از بهترین منابع ویتامین C یا اسید اسكوربیك است. این ماده از لحاظ شیمیایی خاصیت اسیدی ضعیفی دارد و از طرف دیگر چای یك ماده قلیایی ضعیف است؛ زمانی‌كه آب لیموترش را در چای می‌ریزیم، باز ضعیف چای با اسید ضعیف لیموترش واكنش نشان می‌دهد و اثر ویتامین C از بین می‌رود. تنها اسیدسیتریكی كه از طریق لیمو به چای اضافه می‌شود، باعث ترش‌شدن طعم چای خواهد شد. اگر آب لیموترش به چای اضافه كردید، باید بدانید كه ویتامین C در محیط قلیایی به سرعت از بین می‌رود و در نتیجه چای شما دارای ویتامین C نیست.



چای سرد كارخانه‌ای به‌دلیل فرایندهای انجام شده روی آن و اضافه‌شدن قند، ارزش غذایی كمی دارد. در واقع مقدار شیرینی موجود در این چای از قبل برای شما تصمیم‌گیری شده است. یعنی اگر به‌طور معمول چای خود را با مقدار كمی قند یا شكر مصرف می‌كردید، ممكن است با خوردن چای سرد بیشتر از حد نیاز خود قند دریافت كنید. چای سرد كارخانه‌ای در مقابل چای دم‌كردنی انتخاب خوبی نیست و اگر مایل هستید چای سرد مصرف كنید، بهتر است خودتان چای را از قبل آماده كرده و براساس ذائقه خود به آن مقدار كمی قند یا شكر اضافه كنید.



قند ساده موجود در شیرینی‌ها «ساكاروز» نام دارد و قند موجود در میوه‌های شیرین «فروكتوز» نام دارد. هر دوی این قند‌ها وقتی وارد بدن می‌شوند، در كبد تبدیل به گلوكز می‌شوند و درنهایت قند خون را بالا می‌برند. بالارفتن قند خون در یك فرد سالم باعث افزایش ترشح انسولین می‌شود. فردی كه به‌طور مداوم مواد شیرین مصرف می‌كند، در فواصل كوتاه‌تری از روز احساس گرسنگی می‌كند و این باعث می‌شود كه مجموع كل كالری‌هایی كه در روز دریافت می‌كند بیش از حد نیاز او باشد. علاوه‌بر این، قند زیاد در خون مانند یك ماده اكسید‌كننده عمل می‌كند و می‌تواند به تمام سلول‌های بدن آسیب برساند.

اگر این عادت ادامه داشته باشد، در درازمدت می‌تواند باعث ایجاد دیابت و بیماری‌های متابولیك وابسته به آن شود. استانداردی كه تعریف می‌شود، این است كه اگر كل كالری دریافتی یك فرد را در روز حساب كنیم، مصرف قندهای ساده برای فرد سالم نباید بیشتر از 7 تا 10 درصد از كالری روزانه‌اش باشد. برای مثال اگر فردی انرژی مورد نیاز روزانه‌اش 2هزاركیلوكالری است، نباید بیشتر از 170 تا 200 كیلوكالری‌اش را از قندهای ساده تامین كند. هر گرم شیرینی یا قند ساده 4 كیلوكالری انرژی دارد. بنابراین اگر بخواهیم این مقدار شیرینی را به گرم تبدیل كنیم، كافی است 200 را تقسیم بر 4 كنیم كه نتیجه آن حدود 50 گرم در روز می‌شود. البته باید توجه داشت كه این مقدار قند ساده فقط ازطریق قندوشكر به‌دست نمی‌آید بلكه غذاهای كنسروی، میوه‌های شیرین و... نیز این 50 گرم را پوشش می‌دهند.



حدود ۸۰ سال پیش، مردم ایران با چای، قهوه و نسكافه هیچ‌گونه آشنایی نداشتند. این نوشیدنی برای نخستین‌بار از هند و چین وارد ایران شد و بعد از آن هم در مقدار خیلی كم (یك یا دو استكان كوچك در روز) توسط مردم مصرف می‌شد اما طی سالیان گذشته مصرف این نوشیدنی در برخی از گروه‌های جامعه افزایش یافت و از آنجایی كه مصرف بیش از حد هر ماده خوراكی می‌تواند خطرناك باشد، مصرف زیاد چای، قهوه و نسكافه نیز ممكن است مشكلاتی را برای افراد ایجاد كند.



چای تركیبات مدر دارد و منجر به افزایش دفع آب و الكترولیت‌ها از بدن می‌شود كه این خود می‌تواند باعث اختلال الكترولیتی در بدن شود و عوارض خفیف تا شدیدی را برای سلامت فرد مصرف‌كننده داشته باشد. بنابراین نخستین توصیه این است كه مصرف چای و نوشیدنی‌های مشابه آن باید در حد تعادل باشد و این مقدار، برای یك فرد عادی كه مشكل گوارشی و بیماری خاصی نداشته باشد، بین 2 تا 4 استكان در روز است. مصرف زیاد چای می‌تواند مشكلات مختلفی را به‌همراه داشته باشد، همچنین می‌تواند زمینه‌ساز اختلالات گوارشی، یبوست و ریفلاكس (برگشت اسید معده به داخل مری) شود.

از طرف دیگر افراد معمولا چای خود را همراه با یك ماده خوراكی شیرین مصرف می‌كنند. این شیرینی‌ها معمولا مقدار زیادی كالری دارند. بنابراین اگر مصرف چای طی روز زیاد باشد، مقدار زیاد كالری و قند ساده‌ای كه از این طریق وارد بدن می‌شود، می‌تواند مشكل‌ساز باشد و حتی منجر به اضافه‌وزن و چاقی شود. در واقع مقادیر زیاد قند ساده در بدن می‌تواند تبدیل به چربی، كلسترول و تری‌گلیسیرید شود و درنهایت باعث افزایش چربی خون شود. افزایش كلسترول یا چربی خون هم می‌تواند در درازمدت زمینه‌ســـاز بیمــاری‌های قلبی- عروقی، فشار خون و بیماری‌های وابسته شود. بنابراین باید در مصرف این خوراكی‌های شیرین تعادل را رعایت كرد؛ به‌خصوص اگر فرد دچار مشكلات سلامت و اضافه‌وزن باشد. در ضمن تمام چای‌ها كافئین دارند. تنها ممكن است درصدشان متفاوت باشد. چای، قهوه، نسكافه و شكلات از جمله منابع اصلی دریافت كافئین محسوب می‌شوند. كافئین یكی از عواملی است كه باعث كاهش حركات دودی دستگاه گوارش و ایجاد یبوست می‌شود.



تفاوت زیادی میان ویژگی‌ها و مواد مغذی موجود در خرمای تازه و خرمای خشك وجود ندارد. تنها اینكه خرمای خشك از لحاظ كالری متراكم است، زیرا آب خود را از دست داده و قند موجود در آن متراكم شده است، بنابراین درصد كالری آن بیشتر است. درحالی‌كه خرمای تازه یا رطب آب بیشتری دارد و درصد كالری آن نسبت به وزنش كمتر است.



بیشتر بیماری‌های مزمن مانند بیماری‌های قلبی- عروقی، دیابت و سرطان‌ها از لحاظ سلولی و مولكولی در واكنش‌های اكسیداسیون ریشه دارند. یعنی ریشه آنها در موادی است كه از طریق هوای آلوده، باقیمانده سموم دفع آفات نباتی، سموم شیمیایی و سموم فلزی همراه با غذا وارد بدن ما می‌شوند. واكنش‌های اكسیداسیون حاصل از این مواد در بدن باعث آسیب‌دیدن سلول‌ها شده و تقسیم سلولی را دچار مشكل می‌كنند. در نتیجه بیماری‌های التهابی(مثل آنهایی كه نام بردیم) و سرطانی ایجاد می‌شوند. برای مثال اگر سلول‌های پانكراس آسیب ببینند، در تولید انسولین و تحمل گلوكز اختلال ایجاد شده و فرد مبتلا به دیابت می‌شود. اگر جدار عروق آسیب ببینند، بیماری‌های قلبی- عروقی ایجاد خواهد شد. خوراكی‌هایی كه مقادیر زیادی قند ساده و چربی دارند، واكنش‌های التهابی و اكسیداسیون موجود در رادیكال‌های آزاد را تشدید می‌كنند. در نتیجه تقویت دفاع آنتی‌اكسیدانی بدن موضوع بسیار مهمی است.



یكی از تفكرات مهمی كه امروزه میان بسیاری از مردم رواج یافته این است كه فكر می‌كنند خوردن هر تركیبی كه گیاهی باشد، مشكلی ایجاد نخواهد كرد اما باید توجه داشت، صرف اینكه یك ماده خوراكی ریشه گیاهی دارد، به معنای سالم‌بودن آن نیست. مصرف مقدار زیاد یك ماده گیاهی می‌تواند مانند یك دارو عمل كند و این خاصیت دارویی می‌تواند عوارض و مشكلاتی در پی داشته باشد؛ به‌خصوص در گروه‌های آسیب‌پذیر جامعه. یكی از مهم‌ترین گروه‌های آسیب‌پذیر؛ خانم‌های باردار هستند.

یك خانم باردار نسبت به یك خانم هم‌سن و هم‌شرایط خود بیشتر در معرض خطرات و آلودگی‌های غذایی، سموم شیمیایی یا مصرف بیش از اندازه خوراكی‌های مختلف است. بنابراین یك خانم باردار باید بیشتر از بقیه افراد در مصرف چای و قهوه تعادل را رعایت كند. برای مثال اگر تا پیش از بارداری مقدار زیادی چای مصرف می‌كرده است حتما باید این مقدار را به ۲ تا ۴ استكان در روز برساند، زیرا مصرف بیشتر از آن برای خانم باردار آسیب‌پذیری بیشتری خواهد داشت. آسیب پذیری بیشتر به این معنی است كه اگر احتمال اختلالات الكترولیتی، یبوست، ریفلاكس یا مشكلات گوارشی در یك فرد عادی وجود داشته باشد، این احتمال در خانم باردار ۲ تا ۳ برابر خواهد شد.




از لحاظ شیمیایی میان این دو فرق زیادی وجود ندارد. هردوی آنها حاوی ساكاروز هستند. قند در صنعت به‌صورت فشرده درآمده و شكر به‌صورت پودر شده است. درست مانند خاك قندوشكر كه هیچ تفاوتی با هم ندارند. اما درباره انواع قند از نظر بهداشت مواد‌غذایی: قند‌های خردشده كارخانه‌ای بهتر از كله قند‌های خردشده غیركارخانه‌ای هستند. مگر اینكه فرد كله قند را از كارخانه خریداری كرده و خود در منزل آن را خرد كند. در غیراین‌صورت ممكن است فردی كه این كله قند‌ها را خرد می‌كند، ابزار یا دستانش آلوده باشد و این آلودگی را به قند‌ها انتقال دهد. پس اگر امكان خردكردن كله قند در منزل برایتان وجود ندارد، بهتر است از قند‌های آماده كارخانه‌ای استفاده كنید.



مواد گیاهی مانند هل، دارچین و عرق نعناع ﺗﺮﻛﻴﺒﺎﺕ ﻓﻼﻭﻧﻮﺋﻴﺪﻱ یا آنتی اكسیدانی دارند و اگر به چای اضافه شوند، خاصیت آنتی‌اكسیدانی آن را بالا می‌برند اما نباید فراموش كنیم این نوشیدنی با ذائقه و عادت مردم در ارتباط است و ممكن است برخی از افراد از طعم هل، دارچین و عرق نعناع لذت ببرند و برخی دیگر آن را دوست نداشته باشند؛ به هرحال تاكید می‌شود كه مانند چای، این مواد را در حد تعادل مصرف كنید. یكی از اصول مهم در دانش تغذیه اصل تعادل است؛ یعنی اگر چای، هل، دارچین و مواد دیگری كه آنتی‌اكسیدان دارند بیش از حد مصرف شوند، می‌توانند اثرات منفی و معكوسی را ایجاد كنند. به‌طور مثال اگر یك فرد در روز 3 تا 4 استكان چای می‌نوشد، بهتر است 2 استكان از آن را با هل، دارچین یا عرق نعناع و2 استكان دیگر را به‌صورت ساده بنوشد.