سنگ‌هايي كه زندگي‌تان را خراب مي‌كنند

صحبت‌كردن درباره بيماري‌هاي دستگاه ادراري تناسلي مردان و زنان در جامعه به‌علت حجب و حياي فرهنگي حاكم آسان نيست اما از طرفي نمي‌‌توان بيماري‌هاي مهم اين ناحيه بدن را كه هرگونه اختلال در آن تاثير مهمي در كيفيت زندگي هر فرد مي‌گذارد و حتي ممكن است به مرگ منتهي شود را ناديده بگيريم و از آنجا كه اغلب پزشكان اورولوژيست را آقايان تشكيل مي‌دهند، اغلب اين خانم‌ها هستند كه به‌دليل شرم و حياي ذاتي از مراجعه به پزشك خودداري مي‌كنند. ولي جالب است بدانيد خانم‌هايي هستند كه در اين رشته فعاليت مي‌كنند و بيماران خانم مي‌توانند به راحتي مشكلات خود را با آنان در ميان بگذارند. دكتر مريم تراب پرهيز، متخصص اورولوژي و جراحي‌هاي مثانه و مجاري ادراري در اين گفت‌وگو به تشريح خطراتي كه دستگاه ادراري را تهديد مي‌كند و راه‌هاي درمان آن‌ها مي‌پردازد.



عفونت‌‌هاي ادراري يكي از خطراتي است كه سيستم ادراري را تهديد مي‌كند بسته به اين‌كه عفونت‌هاي ادراري سيستم ادراري فوقاني (كليه‌ها) يا سيستم ادراري تحتاني (مثانه) را درگير كند، علائم آن فرق مي‌كند. در عفونت‌هاي مثانه بيمار اغلب با سوزش ادرار، تكرر ادرار و درد زير شكم يا ديدن خون در ادرار و بوي بد مراجعه مي‌كند درحالي‌كه بدحال نيست. در عفونت‌هاي قسمت فوقاني (كليه) معمولا بيمار بدحال‌تر است و تب ولرز و درد پهلوي شديد علاوه‌بر علائم بالا مشاهده مي‌شود. در واقع اين بيماري حادتر و مشكل‌دارتر است. علت بيماري در خانم‌ها و آقايان متفاوت است و معمولا خانم‌ها بيشتر دچار آن مي‌شوند. عفونت‌ ادراري معمولا از بيرون به داخل كشيده مي‌شود و يك نوع باكتري به نام e-coli شايع‌ترين نوع عفونت‌زاست.



ابتدايي‌ترين روش تشخيص مورد بي‌اختياري ادراري، گرفتن شرح حال از بيمار است و سپس معاينه بيمار و بعد از آن با انجام آزمايش‌هاي ساده ادراري تشخيص داده مي‌شود و درصورت لزوم انجام سونوگرافي براي بررسي حجم مثانه كه كوچك‌نباشد و گرفتن عكس رنگي از مثانه به همين منظور و تعيين شكل مثانه (مثانه عصبي، مثانه تنبل يا كم‌حجم) و بررسي عملكرد مثانه از نظر پس‌زدن ادرار از مثانه به كليه صورت مي‌گيرد. در خانم‌ها به‌خصوص در زمان زايمان تست مارشال صورت مي‌گيرد كه اين قسمت به بررسي وضعيت كارايي مثانه مي‌پردازد و بيمار حين اين تست سرفه و عطسه مي‌كند و وضعيت مثانه و گردن آن مشخص مي‌شود. درمان بيماري اغلب براساس علت ايجاد‌كننده بيماري متفاوت است درصورت ضعف و درگيري اعصاب مثانه با داروهاي خاص بيماري كنترل مي‌شود. همچنين براساس جواب تست مارشال و نوار مثانه راه‌هاي مختلف درمان بي‌اختياري انجام مي‌شود. روش‌هايي كه امروزه وجود دارند، يكي روش‌هاي جراحي قديمي است كه در آن شكم بيمار باز مي‌شود و مثانه به جدار شكم فيكس مي‌شود و همچنين روش‌هاي جديدي مانند (tot.tvt) به كار گرفته مي‌شود و جالب است كه بدانيد روش‌هاي درماني خاص مانند ميني اسلينگ بدون درد و زخم و خونريزي انجام مي‌شود كه در مدت كوتاه ۱۰ دقيقه بيمار درمان مي‌شود. در رابطه با بي‌اختياري‌هايي كه به‌علت پروستات يا عوامل ديگري ايجاد مي‌شوند، با درمان علت ايجاد‌كننده و مصرف داروهاي مناسب بي‌اختياري كنترل مي‌شود.



عواملي مثل انسداد يا تنگي در مجاري ادراري تحتاني كه باعث ‌تخليه نشدن كامل مثانه بشود تاثير بسياري در بروز بيماري عفونت كليه دارد. ضمنا وجود سنگ‌هاي مختلف و انسداد نيز اين بيماري را افزايش مي‌دهد.

در كودكان برگشت ادرار از مثانه به كليه باعث افزايش اين عفونت‌ها و به‌خصوص منتقل شدن اين عفونت‌ها از سيستم‌ تحتاني به كليه مي‌شود. تشخيص اوليه بيماري اغلب پس از معاينه بيمار و شرح‌ حالي است كه بيمار مي‌دهد.

امكان دارد فرد با سوزش ادراري، تكرر ادرار و درد پهلوها مراجعه كرده باشد كه اين موارد از نشانه‌هاي بيماري است. پزشك پس از آن از طريق گرفتن آزمايش‌هاي ساده ادراري و كشت ادرار اقدام به تشخيص مي‌كند و درصورت شك به انسداد و وجود سنگ سونوگرافي انجام شده و در تشخيص‌هاي بعدي از عكس‌هاي رنگي كليه و مجاري ادراري استفاده مي‌شود.



بدون شك در جوامع توسعه يافته شيوع سنگ‌هاي ادراري به‌خصوص سنگ‌هاي كليه افزايش يافته ولي از شيوع سنگ‌هاي مثانه كاسته شده است. اين سنگ‌ها حالت بومي دارند يعني از نظر وضعيت جغرافيايي و آب و هوا، نژاد و مصرف موادغذايي خاص تعريف شده و در ايجاد آن‌ها موثر هستند. جالب است بدانيد سنگ كليه در آقايان ۴برابر خانم‌ها ديده مي‌شود. زمان مراجعه آقايان معمولا حدود ۲۸ سالگي است و نوبت دوم معمولا حدود ۵۵ سالگي كه معمولا زمان مراجعه خانم‌ها براي سنگ‌هاي عفوني است. سنگ‌هاي ادراري انواع مختلفي دارند؛ سنگ‌هاي كلسيمي كه درواقع ۸۰ تا ۸۵ درصد سنگ‌هاي ادراري حاوي كلسيم بوده كه معمولا به شكل سنگ‌‌هاي اگزالات كلسيمي هستند. اگزالات درواقع محصول فرعي از سنگ‌هاي كلسيمي است. سنگ‌هاي غيركلسيمي كه از سنگ‌هاي اسيداوريكي هستند و سنگ‌هاي استرووايت هم معمولا در سنگ‌هاي عفوني ديده مي‌شوند.



بي‌اختياري ادراري يكي از شايع‌ترين مشكلات بيماراني است كه به پزشك اورولوژيست مراجعه مي‌كنند. بي‌اختياري به معني از دست دادن كنترل ادرار توسط فرد است. بي‌اختياري در خانم‌ها و آقايان علل مختلفي دارد. خانم‌ها با توجه به وضعيت بدني، ازدواج، بارداري، زايمان‌ها و يائسگي با بي‌اختياري ادراري مواجه مي‌‌شوند و در آقايان به‌دليل افزايش سن، بزرگي پروستات و شل‌شدن گردن مثانه به‌دنبال اعمال جراحي خاص بي‌اختياري ادراري به‌وجود مي‌آيد. اين بيماري در ميانسالي بيشتر ديده مي‌شود ولي در برخي مواقع كودكان به‌دليل نداشتن كارايي مثانه (عصب مثانه) شكل يا حجم مثانه دچار بي‌اختياري و حتي شب‌ادراري مي‌شوند. علائم بيمار از نشت خفيف ادرار تا خيس‌شدن كامل و غيرقابل كنترل و حتي شب‌ادراري متفاوت است. ممكن است فرد هنگام عطسه‌كردن و خنديدن يا بلند‌كردن اشياي سنگين‌دچار نشت ادرار شود يا حتي در مواردي به‌طور كامل بي‌اختيار باشد و مجبور به استفاده از پوشك بزرگسال شود. در مواردي به‌دليل آسيب‌هاي نخاعي بسيار شديد فرد دچار بي‌اختياري ادراري مي‌شود و به پزشك مراجعه مي‌كند. بي‌اختياري گاه همراه با احساس نياز فوري به دست‌شويي است يعني فرد به محض اين‌كه نياز به رفتن دست‌شويي پيدا مي‌كند دچار ريزش يك دفعه ادرار مي‌شود و قادر به كنترل خود نيست.بي‌اختياري در مواردي در اثر افزايش فشار شكمي مانند سرفه و عطسه و زور‌زدن رخ مي‌دهد. در اين حالت فرد بي‌اختيار ادرار خود را دفع مي‌كند، اين نوع بي‌اختياري در خانم‌ها به‌خصوص در زمان بارداري و زايمان و يائسگي بسيار شايع‌ است.


بي‌اختياري در خانم‌ها و آقايان علل مختلفي دارد. خانم‌ها با توجه به وضعيت بدني، ازدواج، بارداري، زايمان‌ها و يائسگي با بي‌اختياري ادراري مواجه مي‌‌شوند و در آقايان به‌دليل افزايش سن، بزرگي پروستات و شل‌شدن گردن مثانه به‌دنبال اعمال جراحي خاص بي‌اختياري ادراري به‌وجود مي‌آيد



در ايجاد سنگ‌ها عوامل مختلفي تاثير دارند مانند آب و هوا، افرادي كه در آب و هواي گرم زندگي مي‌كنند به‌دليل تعريق و كم شدن آب بدن در معرض ابتلا به بيماري هستند؛ دومين عامل رژيم غذايي است كه باتوجه به افزايش درآمد و مصرف زياد گوشت و ‌تحرك نداشتن و كاهش فيبرهاي غذايي احتمال بروز سنگ‌ها زياد مي‌شود. جالب است بدانيد نوع شغل هم ارتباطي با اين موضوع دارد؛ پزشكان و ساير حرفه‌هايي كه فعاليت فيزيكي و بدني كمي دارند يا مشاغلي كه افراد را در معرض حرارت‌هاي بالا قرار مي‌دهند مانند نانواها به‌دليل افزايش غلظت مواد محلول در ادرار يا تعريق در معرض خطر قرار مي‌گيرند. همچنين احتمال داشتن سنگ در افرادي كه يكي از افراد درجه يك فاميل آن‌ها مبتلاست ميزان ابتلا به آن و عود زودهنگام را حداقل 2برابر افراد عادي مي‌كند. عاملي كه باعث تشخيص بيماري مي‌شود تاريخچه‌اي است كه از بيمار گرفته مي‌شود كه اين تاريخچه به اين صورت گرفته مي‌شود كه از بيمار تاريخ دقيق عفونت ادراري قبلي، ميزان مصرف مايعات و كلسيم و وجود بيماري‌هايي مانند فشارخون، نارسايي كليه و شغل او و محل اقامت او پرسيده مي‌شود و درصورت درد در ناحيه پهلوها، زيردنده و دردهاي شكمي كه با تهوع و استفراغ همراه است علائم اوليه بيماري نشان داده مي‌شود.



اولين روش تشخيص بيماري آزمايش ادرار است كه در ۸۰درصد موارد خون به شكل ميكروسكوپي نشان داده مي‌شود و اقدام بعدي گرفتن عكس از بيمار است كه در ۹۰ درصد سنگ‌هاي عكس ساده نشان‌دهنده بيماري است و در ۱۰ درصد موارد به‌دليل نوع سنگ يا محل آن (لوله حالب) سنگ در گرافي ساده مشخص نمي‌شود و مرحله سوم تشخيص بيماري استفاده از عكس رنگي است البته امروزه با سونوگرافي معمولا محل و اندازه سنگ و وجود انسداد به‌خوبي مشخص مي‌شود. درمان سنگ‌ها براساس اندازه، محل سنگ و ميزان آسيب وارد به سيستم ادراري و وجود انسداد و وجود نداشتن انسداد در سيستم متفاوت است درحالي‌كه سنگ انسداد ايجاد كرده باشد بايد به‌صورت اورژانسي درمان و انسداد برطرف شود. درمان سنگ‌هاي فوقاني كليه بسته به اندازه و محل سنگ با استفاده از سنگ‌شكن‌هاي برون‌اندامي صورت مي‌گيرد. سنگ‌شكن‌هاي برون اندامي به‌صورتي عمل مي‌كنند كه بدون استفاده از عمل جراحي سنگ‌ را خرد مي‌كنند و ذرات آن با استفاده از مصرف دارو و مايعات از ادرار دفع مي‌شود. سنگ‌هايي كه باعث انسداد در مسير حالب شده باشند از طريق دستگاه‌هاي سنگ‌شكن، داخل اندام فرد مي‌شوند؛ سنگ‌شكن‌هايي كه بايد وارد سيستم ادراري شده و سنگ را در محل خرد كنند. سنگ‌هاي بسيار بزرگ يا شاخ گوزني به سنگ‌شكن جواب نمي‌دهند و بايد از طريق اعمال جراحي خارج شوند و درصورتي‌كه سنگ‌ها كوچك باشند با مصرف مايعات و دارو مي‌توان آنها را دفع كرد. در موارد شديدتر عيوب ورودي و خروجي بايد برطرف شود و سپس با استفاده از روش‌هاي سنگ‌شكني سنگ‌ها را خرد و خارج كرد و درصورتي‌كه سنگ بزرگ باشد استفاده از عمل جراحي لزوم پيدا مي‌كند.