زنگ هشدار: دردهـاي شبانــه

مي‌دانيد ما انسان‌ها حتي در دوران جنيني هم درد را تجربه مي‌كنيم؟ اين حقيقت تلخ از همان ابتدايي‌ترين لحظات زندگي همراه ماست، گاهي شدت دردي كه تجربه مي‌شود به حدي است كه براي فرار از آن، دست به هر كاري مي‌زنيم ولي خوشبختانه هردردي درماني دارد و درمان آن دردست متخصصان است. امروزه پيشرفت‌هاي ارزشمندي در زمينه كاهش انواع و اقسام درد، حاصل شده حتي كلينيك‌هاي درد در كشور احداث شده. گفت‌و‌گوي ايده‌آل با دكتر سيدمسعود هاشمي (فوق تخصص درد) را بخوانيد تا با روند كار كلينيك‌هاي درد آشنا شويد


درد، ابعاد مختلفي دارد و دربرخي مواقع دردها چندوجهي هستند. اصولا دردها در ابعاد فيزيولوژيك، اجتماعي و رواني مورد بررسي قرار مي‌گيرند. انجمن جهاني مطالعات درد، تعريف علمي كه براي درد ارائه داده است عبارت است از« يك احساس ناخوشايند ناشي از آسيب بافتي واقعي يا بالقوه». آسيب بالقوه‌، آسيبي است كه ديده نمي‌شود. گاهي افراد با يك تحريك كوچك احساس درد دارند به‌طور مثال دندان‌درد با يك تحريك كوچك مانند خوردن شيريني يا آب سرد و گرم و فشار. اين نوع درد يك درد بالقوه است كه پاتولوژي اعصاب فرد، آن را درد تلقي مي‌كند.



دقيقا نمي‌توان گفت كه خانم‌ها درد بيشتري را تجربه مي‌كنند يا آقايان ولي مي‌توان گفت آستانه درد بين آن‌ها، تفاوت دارد. آستانه درد خانم‌ها پايين‌تر از آقايان است‌ از اين‌رو شكايت بيشتري از درد دارند و جالب است بدانيد درد به عوامل متفاوتي بستگي دارد سن، نژاد و حتي شخصيت ‌آدم‌ها با نوع دردي كه تجربه مي‌كنند مرتبط است، براي مثال يك خانم ممكن است درد زايمان را حداكثر درد بداند ولي خانم ديگر درد زايمان كمتري را تجربه كند.



ما نمي‌توانيم بگوييم درد در چه مواقعي بيشتر احساس مي‌شود و اين موضوع بستگي به علت درد دارد. يكي از سوالاتي كه از بيمار پرسيده مي‌شود و كمك بسياري به تشخيص مي‌كند اين است كه در چه زماني احساس درد بيشتري مي‌كنيد شب يا روز؟ اگر بيمار شب‌ها بيشتر احساس درد بكند شك ما به يك عامل التهابي است زيرا دردهاي التهابي در شب بيشتر رخ مي‌دهند. در موقعيت‌هاي مختلف، درد فرق مي‌كند براي مثال ما از بيماري كه كمردرد دارد سوال مي‌كنيم: «در چه زمان‌هايي درد افزايش مي‌يابد مواقع استراحت، خوابيدن، راه رفتن يا فعاليت بدني» و جواب اين سوالات به تشخيص علت درد كمك مي‌كند.



بهترين حالت مصرف مسكن در فاز اوليه درد است و زماني است كه درد اوج نگرفته باشد. اگر در مراحل اوج درد، مسكن مصرف كنيد دوباره اين درد اوج مي‌گيرد ولي مصرف مسكن در مراحل اوليه باعث كنترل درد مي‌شود. پيش‌بيني شروع درد تنها در دردهاي حاد مثل درد پس از عمل جراحي قابل توجه است و متاسفانه در مواقعي كه دردهاي مزمن سراغ فرد مي‌آيد اين مسئله قابل پيش‌بيني نيست و نمي‌توان از آن پيشگيري كرد. در كل اگر درد را در فاز رشد آن درمان كنيم در مرحله حاد آن به مشكل برنمي‌خوريم.



با افزايش سن، آستانه تحمل درد بالاتر مي‌رود و دركل، رفتار درد فرق مي‌كند. درد از زماني‌كه نطفه آدميزاد منعقد مي‌شود يعني همان دوران جنيني وجود دارد و شايد نتوانيم ميزان آن را اندازه‌گيري كنيم ولي قطعا گيرنده‌هاي آن، وجود دارد. مي‌توان گفت به مرور زمان، آستانه درد افراد بالاتر مي‌رود. به‌طور مثال يك فرد جوان كه درد كمر را تجربه مي‌كند نسبت به يك فرد مسن‌تر كه همين درد را تجربه مي‌كند بيشتر از درد شكايت دارد.




استفاده از مسكن‌ها بستگي به علت درد دارد و اين‌كه چه تعريفي از درد بكنيم. براي مثال پس از دويدن طولاني يا ورزش شديد شما احساس درد و كوفتگي مي‌كنيد و با يك استراحت معمولي اين درد برطرف مي‌‌شود و نيازي به مسكن نيست ولي دردهايي مانند سردردهاي ضربان‌دار و ديسك كمر نياز به مصرف مسكن دارند. ضمن اين‌كه درد را بايد اندازه‌گيري كرد. درست است كه درد براي پزشك قابل رويت نيست ولي خود فرد مي‌تواند شدت درد را احساس كند از اين‌رو خط‌كشي طراحي شده است كه معيار اندازه‌گيري درد است و از صفر تا ۱۰ شماره‌گذاري شده است. اين خط‌كش به فرد نشان داده مي‌شود و او نمره درد خود را مشخص مي‌كند. صفر، بي‌دردي است و ۱۰ بدترين دردي است كه ممكن است به وجود بيايد به‌طور مثال، زايمان در حدود ۷ و ۸ است و قطع عضو از دسته دردهاي كشنده و در محدود‌۱۰ است. اگر دردي كه بيمار نشان دهد از ۳ و ۴ بالاتر باشد، مصرف مسكن الزامي است.


براي استفاده از مسكن‌ها، سازمان جهاني بهداشت يك هرم تعريف كرده است و در اين هرم در آغاز درد، استفاده از مسكن‌هاي ساده‌تر توصيه مي‌شود كه دوز پايين داشته باشند. اگر درد ساكت نشد، در مرحله بعد همان مسكن با دوز بالاتر و در آخر مسكن با يك مسكن كمكي بسته به نوع درد مصرف شود. استفاده از مخدرها درپله آخر، توصيه مي‌شود. هميشه تركيب دارويي بهتر از تك‌دارويي است البته به شرطي‌كه زيرنظر پزشك باشد، به‌طور مثال اگر استامينوفن با دوز بالا استفاده كرديد و درد كاهش نيافت يك داروي كمكي مانند ايبوپروفن همراه آن استفاده كنيد. متاسفانه در كشور ما، مسكن‌ها بجا و مناسب استفاده نمي‌شوند و تنها عوارض به جا مي‌گذارند، بدون آن‌كه فرد جواب مناسب بگيرد. در برخي مواقع تنها مصرف مسكن درد بيمار را كاهش نمي‌دهد و تاثيرات ديگر درد كه روحي و گاهي بي‌خوابي است درمان نمي‌شود و فرد احساس درمان نمي‌كند زيرا درمان درد، چندوجهي است. پله نهايي درمان درد، مصرف داروي تزريقي است. در كلينيك درد، داروي تزريقي از نوع وريدي تجويز مي‌شود ولي افراد به تنهايي و خودسرانه نبايد اقدام به مصرف داروي تزريقي كنند زيرا تنها، تشخيص پزشك در اين مورد حائز اهميت است و معمولا پزشكان داروي تزريقي تجويز نمي‌كنند زيرا همه آن‌ها به نوعي، مخدر هستند و عوارض بسياري براي افراد دارند و تنها در مواردي كه بيمار سرطاني يا دردهاي شديدي‌ داشته باشد از تزريق استفاده مي‌شود.



ما در «كلينيك‌هاي درد» با درمان 2نوع درد سروكار داريم. بخش اول كار ما، درمان دردهاي حاد است كه دردهاي بعد از عمل جراحي در اين گروه قرار مي‌گيرند. ابتدا باتوجه به نشانه‌هاي درد و سوالاتي كه از بيمار مي‌پرسيم شرح حال از او مي‌گيريم و پس از تشخيص با انجام روش‌هاي غيرتهاجمي سپس كمتر تهاجمي، اقدامات بي‌دردي را براي او انجام مي‌دهيم. به‌طور مثال امروزه استفاده از پمپ‌هاي PCA براي كاهش درد به بيمار تجويز مي‌شود كه به رگ يا فضاي داخل نخاع وصل مي‌‌شود و هروقت بيمار احساس درد كرد با توجه به آموزشي كه به او مي‌دهيم، كليد مخصوص آن را فشار مي‌دهد و درد او كاهش مي‌يابد. اين بخشي از كار، در درمان دردهاي حاد بعد از عمل است كه بسيار موثر است و فرد مجبور به تحمل درد بعد از عمل نيست و لازم نيست منتظر بماند تا زماني‌كه درد او شدت پيدا كرد، يك داروي تزريقي دريافت كند زيرا درمان درد در اين مرحله كه بيمار به اندازه كافي درد كشيده و اعصاب او آسيب ديده، نوش‌دارو بعد از مرگ سهراب است! با استفاده از اين دستگاه، بيمار به اين مرحله شديد از درد نمي‌رسد و زودتر ترخيص مي‌شود و دوران نقاهت را طي مي‌كند، همچنين سيستم عصبي بدن او تحريك نمي‌شود و زودتر به زندگي عادي برمي‌گردد. بخش ديگر كار ما، ‌تمركز بر دردهاي مزمن است كه شامل كمردرد، سردرد و دردهاي سرطاني است. درد مزمن دردي است كه بيش از 3ماه طول بكشد. اين دردها عموما غيرقابل پيش‌بيني هستند و علت وقوع دردهاي مزمن، بي‌توجهي در فاز رشد درد بوده است. ما روش‌ها درماني متعددي داريم و سازمان جهاني، روش‌هاي مختلفي ارائه داده است. در كل،فازهاي درمان دارويي، فيزيكي و داخلي هستند. در واقع كار ما درمان‌هاي مداخله‌اي است، يك درد مزمن را با روش‌هاي غيرتهاجمي، كمتر تهاجمي و در آخرين حد، تهاجمي برطرف مي‌كنيم كه روش‌هاي تهاجمي در تخصص ما نيست.



اكثر باورهاي رايج كاهش درد، باورهاي غلطي هستند ولي دسته‌اي از آن‌ها مانند گرمادهي يا سرد كردن موضع درد، جوابگو هستند و جزو درمان‌هاي سنتي هستند كه ما هم تجويز مي‌كنيم. هنوز پس از سال‌ها به ابوعلي سينا استناد مي‌شود و از روش‌هاي سنتي او كمك مي‌گيرند. درباره استفاده از برخي مواد خوراكي به دليل كاهش درد، توصيه‌هاي بسياري شده است زيرا يك‌سري از خوراكي‌ها، خاصيت درماني و كاهش درد دارند به‌طور مثال، فلفل يك داروي گياهي است كه بر انواعي از دردهاي سوزشي، تاثير خوبي دارد. اين ماده فقط خاصيت بي‌دردي دارد و اين نكته كه گردش خون را فعال مي‌كند، صحيح نيست.


كار اصلي ما در كلينيك درمان دردهاي كمر است. در كشورهاي پيشرفته كلينيك‌هاي درد، تخصصي‌تر هستند ولي در ايران اين كلينيك‌ها مدت ۴ سال است كه راه‌اندازي شده‌اند. در رابطه با درمان كمردرد مطلبي كه مهم است علت ايجاد آن است. بسته به علت، ما ورزش، مسكن و آب درماني را توصيه مي‌كنيم و تشخيص از طريق گرفتن شرح حال از بيمار مشخص مي‌شود. فرم‌هاي خاصي داريم كه به بيماران نشان مي‌دهيم و مريض محل درد را روي شكل آدمكي كه طراحي شده نشان مي‌دهد، بعد يك سري سوالات از نظر شدت درد مي‌پرسيم و پس از ارزيابي با استفاده از آزمايش و عكس‌برداري، اقدام به تشخيص نهايي مي‌كنيم. اگر درد خفيف باشد اصولا آب‌درماني و ورزش را توصيه مي‌كنيم ولي اگر ريشه عصبي داشته باشد درمان اين درد كار بيشتري مي‌برد.



1- دردي كه با يك علت خاص ايجاد شده باشد اهميت بيشتري دارد، خيلي از دردها اسپاسم عضلاني است و به دليل رفتارهاي غلط مثل بد نشستن و بد كار كردن رخ مي‌دهند كه اين‌ها با تغيير روش‌هاي غلط بهبود پيدا مي‌كنند.
۲- دردي كه طولاني شود و به مسكن‌ها جواب ندهد.
3- دردهايي كه پيشرفت كرده و به اندام‌هاي ديگر سرايت مي‌كنند.
۴- دردهايي كه در شب شدت پيدا مي‌كنند زيرا اين دردها اغلب ريشه التهابي دارند.
5- دردهايي كه به فرد حالت بي‌حسي، سوزش و گزگز در اندام‌ها مي‌دهند.


متاسفانه كلينيك‌هاي درد در كشور ما كمتر توسط پزشكان و مسئولان بهداشت معرفي مي‌‌شوند. نياز اين كلينيك‌ها زماني احساس شد كه يك فرد سرطاني با يك درد مزمن و با مراجعه به پزشك جوابي براي كاهش درد نمي‌گرفت و اين درد، زندگي فرد را تحت تاثير قرار مي‌داد. در حال حاضر، بيماران با ارزيابي و تشخيص دقيق، متوجه مشكل خود مي‌شوند و خيلي از هزينه‌هاي مراجعات گوناگون، خوددرماني‌ها و عوارض استفاده از مسكن‌هاي گوناگون كمتر مي‌شود. تجربه ۴ ساله ما ثابت كرده مردم رضايت خوبي از عملكرد اين كلينيك‌ها داشته‌اند و تنها اگر بيمه‌ها پوشش لازم را بدهند، مراجعات بيماران بيشتر مي‌شود زيرا هزينه‌ها نمي‌تواند تنها بردوش بيمار باشد. نوع كار ما يك عمل غيرتهاجمي است درست مانند يك عمل قلب باز و يك بالن زدن ساده. ما از طريق سونوگرافي كه كم‌خطرترين نوع تشخيص است اقدام به درمان موضع درد و كم كردن عوارض جانبي داروهاي اضافي مي‌كنيم.

منبع : مجله زندگی ایده آل