مسعود کیمیایی با بچه جماعت کار نمی کند

هفته نامه تماشاگران امروز - مهدیه جباری: مستر کلاس استاد! آمار رسمی اعلام شده از سوی برگزارکنندگان جشنواره بین المللی فیلم شهر؛ بیش از 300 نفر است اما تصاویر بخوبی نشان می دهد این سالن هرچند تعداد زیادی دوستدار مسعود کیمیایی را در خود جای داده بود اما به سختی می توانسته 300 مهمان داشته باشد.

هرچه بود، عصر پنجشنبه، هشتم خرداد، مسعود کیمیایی سوار بر سانتافه مشکی رنگ، با کت اسپرت، شلوار پارچه ای تک و کفش کلاسیک مردانه، به روال همیشگی اش آرام قدم زد و خود را به سالنی رساند که کلی سینه چاک انتظارش را می کشیدند. استاد برای هواداران قراربود از سینما بگوید؛ از کارگردانی.


در جمع فن های همیشگی آقای استاد

کافی بود نگاهی به جمعیت بیاندازی؛ گروهی مستندساز، جمعی خبرنگار و کلی هوادار عاشق. فن های کیمیایی که تقریبا هرجا او باشد، کنارش هستند. دوستش دارند و تا می گویی سینمای کیمیایی شروع می کنند به روایت از «استاد». از قیصر تا متروپل. از ترسیم زوایای خارج از ادراک سینمایی مورد علاقه عوام. از تکنیک های ناب او در مصداق سازی و قاب بندی هایش و...

آنها دور هم جمع شده بودند تا این بار چهره در چهره از استادشان رمز و راز این تکنیک های ناب را بپرسند و پاسخ هایش را سرمشق کنند برای آینده. سوال ها و ریتم پرسش ها به خوبی گویای این بود که خیلی های شان او را سال ها و در جلسات و تریبون های مختلف دنبال کرده اند «من در چند فیلم دستیار استاد بودم...»، «این سعادت نصیبم شده که در فیلم... برای استاد جلوی دوربین بروم.» «مفتخرم که شاگردی استاد را در فیلم...» و البته از میان این جمع تنها یک بود که استاد چهره اش را به یاد آورد و چاق سلامتی گرمی با او داشت.


امان از گذشت زمان

سه ساعت حرف زدن تقریبا مداوم برای مردی که حالا دهه هشتم زندگی اش را هم تقریبا به نیمه رسانده کار خیلی ساده ای نیست به خصوص اگر میکروفنی کابل دار در میان باشد که استاد خیلی علاقه ای به آن ندارد. میکروفونی که کابلش مدام زیر پا گیر می کند؛ «سن که بالا می رود عوارض زیادی دارد. یکی از مهمترین هایش این است که در تخمین فاصله ها اشتباه می کنی و اجسام بیشتر از آنچه که می بینی با تو فاصله دارند.» او اما اگر چند بار با میکروفن برخورد کند و تمرکزش هم به هم بریزد، باز حرف های زیادی برای زدن دارد.

حرفه هایی که برای آنها که برایش به تالار پردیس سینمایی ملت رفته اند، حتما جذابیت دارد. «راستی استاد؛ شما که مدام می گویید قصه دیروز با قصه امروز فرق دارد، چرا همیشه فقط یک قصه را روایت می کنید؟» این یکی از پرسش ها بود، یکی از پرسش هایی که پرسشگرش می گفت سابقه همکاری با کارگردان سرشناس سینمای ایران را داشته است. حالا فارغ از اینکه استاد او را به یاد بیاورد یا نه، پاسخ به سوال این بود: «هنوز هم می گویم و باز تکرار می کنم قصه دیروز را نمی شود امروز گفت اما چرا من؟ من همان آدم هستم.

یک خواننده همیشه با یک صدا می خواند. فقط شعرهاست که عوض می شوند. روایت های داستان من هم عوض می شوند اما فضای کارم همان است. اگر این سبک را کنار بگذارم دیگر کیمیایی نیستم.» او این جمله را می گوید اما هنوز بسیاری از منتقدان فیلم های آخر استاد معتقدند او همان قصه را در فضایی مشابه تکرار می کند. فقط قاب ها عوض می شوند اما تم قصه یکی است.


فن بازی گیری استاد

این مسعود کیمیایی است که همیشه می گوید نقش را برای بازیگری می نویسد، برای تک تک نقش هایش اول شخصیت را در قالب هنرپیشه می بیند و کاراکترش را می سازد، او چطور از بازیگرانش بازی می گرفته؟؛ «قرار بود فیلمی از کارگاه آموزش بازیگری ام برای تان بیاورم تا ببینید چه تکنیک هایی برای بازی گرفتن از هنرپیشه ها داریم اما خب امکانات اینجا اجازه نداد.» و استاد چطور بازیگر انتخاب می کند؟ او می گوید: «بخش مهمی از بازی بازیگر وقتی است که نقش او نوشته می شود و هنوز به دست خود بازیگر نرسیده است.

در این کوچه پس کوچه های حروف است که کارگردان باید دقت کند که کدام بازیگر می خواهد این حروف را بیان کند. قبل از اینکه بازیگر به بازیگری برسید، بازی او در متن نوشته شده است. ممکن است برخی این گونه کار نکنند اما من نه! به همین دلیل طبقه ای که در آن زندگی می کند، نوع لهجه، بیان و... در انتخاب یک بازیگر برای من مهم است.

وقتی قرار است بازیگری نقش فردی از یک طبقه اجتماعی را بازی کند، باید راه رفتن و آهنگین بودن واژه ها و نحوه بیان او شکل شهری به خود بگیرد. حرکات یک آدم از جمله حرکت دست های او می تواند به خوبی بیانگر طبقه اجتماعی او باشد و در سینما لازم است این مهم مورد توجه قرار گیرد، چرا که اگر اتفاقی غیر از این بیفتد کار غلط است. زمانی که برای یک بازیگر دیالوگ های ۱۵-۱۰ خطی نوشته می شود همین که بازیگر از حفظ کردن این دیالوگ ها نترسد بخشی از کار اتفاق می افتد.

خسرو شکیبایی می گفت تو بازی را روی صورت بازیگر نقاشی می کنی.» تشبیه ها و مثال های استاد حسابی دوست دارانش در کلاس را سر ذوق می آورد تا تشویقش کنند.» اینها حرف های کسی است که چهره های متعددی را به سینما معرفی کرده و البته بسیاری از نوبازیگرانش بلافاصله قید شده اند. حرف های استادی که مدام بازیگران جوانی را از کارگاه بازیگری اش جلوی دوربین می برد و البته بعد رها می کند. کار برای آنها همان جا به پایان می رسد.


نابازیگر و بازیگر خردسال از منظر استاد

«واژه ای مانند نابازیگر را درک نمی کنم. وقتی می گوییم نابازیگر در تضاد کامل قرار دارد و به همین دلیل من واژه تازه وارد را به جای آن انتخاب می کنم.» او می گوید بازیگر باید توان بازی داشته باشد و این قدر برایش جزئیات اهمیت دارد اما همین مسترکلاس پر است از بازیگران نقش چندمی که در فیلم های استاد جلوی دوربین رفته اند، دوربین استادی که می گوید برای نقش های فیلمش روی تک تک دقایق فکر کرده اما حالا اغلب بازیگرهایش را حتی به یاد هم نمی آورد.

آکتورهایی که خیلی هایشان برای همین فیلم های آخر کیمیایی هم هستند. اما بازیگر خردسال چطور؟ استاد می گوید از سنش گذشته و حال سروکله زدن با بچه جماعت را ندارد؛ «برای من با بچه ها کارکردن سخت است، چون زبان مشترکی نداریم. نمی توانم اندازه یک کودک شوم و با او ارتباط برقرار کنم، من اصلا زبان مشترک با کودک ندارم و حوصله کار با کودک را ندارم. برای همین من با بچه ها کار نمی کنم.»


هنر خلق جزئیات

کمی استراحت بین دو بخش کلاس، چند نخ سیگار، چای و دوباره شروع به گفتن. این بار سوالی دیگر و دوباره یکی از آنها که قبلا سابقه همکاری با کیمیایی را داشته است. سوژه این بار هنر خلق جزئیات است. پرسشگر می گوید: «من در دو فیلم مختلف افتخار دستیاری کارگردانی را در فیلم های استاد داشتم. بهترین لحظه های این تجربه همکاری، لحظاتی بود که ایشان جزئیات را خلق می کردند. وقتی یک بازیگر در گفتن دیالوگ ها اشتباه می کرد، ایشان اصلا اعتقادی به کات دادن نداشتند.

دورخوانی را هم که اصلا قبول ندارند و آن را کاری بیهوده می دانند.» و حالا پاسخ استاد کیمیایی درباره این مدح زیبا؛ «در شیوه دورخوانی فیلم نامه، آدمی که قرار است آرام آرام در شکل بازیگر شکل بگیرد یک باره از بین می رود حتی اگر آن آدم پیدا هم شود در ذهن بازیگر پس از مدتی کهنه شده و از بین می رود، اما بازیگری که می داند چه خواهدشد می تواند آرام حرکت کند و دیالوگ ها را تر و تازه تحویل دهد. هیچ وقت یک بازی را از دو جا نمی گیرم. نباید حس بازیگر را سرگردان کرد. این دوباره کاری ها حس بازیگر را هم سرگردان می کند.

اگر بازیگر تپق هم بزند به هیچ عنوان بازی او را قطع نمی کنم حتی اگر نگاتیو هم مصرف شود این کار را نمی کنم و بعد از مدتی دوباره آن صحنه را می گیرم اما در نهایت اتفاق بهتری می افتد. دوستی می گفت به حدی نزدیک شده ام که حتی دارم دوربین را از سینما می گیرم، اما آن که دیگر سینما نیست. در دوره ما نزدیک شدن به دوربین مراحلی داشت و باید حتما فضایلی می داشتی تا به دوربین نزدیک شوی اما حالا در جشن تولد هر بچه ای هم دوربین هدیه می دهند. اگر نگاه به سینما تغییر کرده بخشی از آن به دلیل تغییر در جهان پیرامون ماست و من مطمئنم روزی انسان خود را از کامپیوتر پس خواهد گرفت و به سختی هم پس می گیرد.»