تعویض های طلایی آقای کارگردان

روزنامه هفت صبح: «دندون طلا» تازه ترین پروژه ای است که بازیگر انتخاب شده آن جای خود را به گزینه دیگری داده. به این بهانه نقش های مهمی که در لحظه آخر بازیگرشان تغییر کرده و به نفری دیگر رسیده است را آنالیز کرده ایم.

اتفاقات پیش بینی نشده همیشه همراه پروژه های سینمایی و تلویزیونی بوده و خواهد بود. گاهی در لحظه آخر و حتی در میانه کار اتفاقی پیش می آید که بازیگری جای خود را به دیگری می دهد و اصلا سرنوشت پروژه تغییر می کند. وقتی چند گام عقب بیاییم ضریب این تغییر و تحولات بیشتر می شود.

کارگردان نقشی را برای فلان بازیگر کنار می گذارد اما به هزار و یک دلیل این همکاری شکل نمی گیرد. همیشه هم البته نتیجه این نشدن ها بد نبوده و بعد از پایان کار تازه کارگردان متوجه شده چقدر شانس یارش بوده که بازیگری دیگر را انتخاب کرده؛ همان توفیق اجباری برای همین است که حتی در کلام بازیگر بزرگی مثل هدیه تهرانی نوعی ندامت از عدم پذیرفتن نقش «لیلا» در فیلم مهرجویی احساس می شود؛ از این دست رد زدن ها در کارنامه خانم تهرانی فراوان است، بگذریم.

بهانه این گزارش توزیع سریال خانگی «دندون طلا» است که این روزها گل کرده. در این میان بازی مهدی فخیم زاده در نقش قنبر دیزل بیش از دیگران به چشم آمده و خیلی زود جزو نقش های به یادماندنی اش لقب گرفته.

داود میرباقری ابتدا این نقش را برای امیر جعفری کنار گذاشته بود که به خاطر همزمانی با «تعبیر وارونه یک رویا» این همکاری محقق نشد و احتمالا دریغش برای جعفری باقی خواهد ماند.

۱۰ نقش مهمی که دست به دست شده را گزینش و سرنوشت بازیگر جایگزین را آنالیز کرده ایم.

پیش درآمد

* نام سریال: دندون طلا

* نام نقش: قنبر دیزل


* درباره نقش: ایفای نقش صاحب قهوه خانه ای جاهل و سبیل از بناگوش در رفته، موقعیت جالبی برای هر بازیگری است و طبیعتا علاقه زیادی برای محک زدن این نقش میان بازیگران وجود دارد، مخصوصا اینکه قنبر اصلا لوطی و جوانمرد نیست و نمی شود آن را با کاراکترهای «پهلوانان نمی میرند» و «شب دهم» در یک جایگاه قرار داد.

سیر حرکتی و تغییرات رفتاری قنبر از دوره جوانی و جاهلی و برو بیا داشتن در قهوه خانه تا پیری و از پا افتادگی هم از دیگر جذابیت هایی است که این نقش را در شبکه خانگی ماندگار می کند.

* گزینه اول: امیر جعفری گزینه اول بازی در نقش قنبر دیزل بود که به خاطر همزمانی با «تعبیر وارونه یک رویا» امکان حضور در این سریال را پیدا نکرده.

* بازیگر جایگزین: مهدی فخیم زاده پیش از این هیچ وقت تجربه ایفای نقش یک لات جاهل را نداشت و با این نقش توانست یکی از ماندگارترین بازی هایش را انجام دهد. فخیم زاده خیلی ظریف به این نقش نزدیک شده و طوری آن را ایفا کرده که مخاطب کاملا او را در این نقش می پذیرد.

* نام فیلم: آژانس شیشه ای

* نام نقش: سلحشور


* درباره نقش: وقتی از فیلم «آژانس شیشه ای» حرف می زنیم همه بی درنگ یاد حاج کاظم با بازی پرویز پرستویی می افتیم. پس نقش های فرعی ابتدا به ساکن در درجه دوم قرار می گیرند و همه عوامل پیش برنده موفقیت نقش حاج کاظم به حساب می آیند.

در این میان سلحشور نسبت به دیگر نقش های فرعی اهمیت بیشتری دارد چرا که به نوعی قدرت حاکم را نمایندگی می کند و نقطه مقابل تفکر حاج کاظم است که می خواهد با توسل به زور حق طبیعی همرزم دوران جنگش را بگیرد. ابراهیم حاتمی کیا باید برای این نقش بازیگری را انتخاب می کرد که در بازی اش سردی و اقتداری خاص وجود می داشت.

* گزینه اول: آتیلا پسیانی که مسئولیت انتخاب بازیگران فیلم را برعهده داشت، قرار بود نقش سلحشور را خودش بازی کند که به خاطر همزمانی با سفر خارج از کشور برای اجرای تئاتر، جای خود را به مهدی سجاده چی (فیلمنامه نویس) داد. در تمرین ها او نظر کارگردان را تامین نکرد.

* بازیگر جایگزین: رضا کیانیان در نهایت از سوی ابراهیم حاتمی کیا برای نقش سلحشور انتخاب شد. او به خوبی از پس ایفای این نقش برآمد و همان سردی و نفوذناپذیری که مد نظر کارگردان است را به خوبی منتقل کرد. رد این اصول گرایی بعدا در نقش های دیگر کیانیان هویدا بود.

(کیانیان از جشنواره شانزدهم فیلم فجر، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش دوم مرد را گرفت.)

* نام فیلم: لیلی با من است

* نام نقش: صادق مشکینی


* درباره نقش: نقش صادق مشکینی از این نظر در سینمای ما حائر اهمیت است که در مرکز ثقل یک فیلم خط شکن قرار گرفته. «لیلی با من است» برخلاف جریان رایج در تولیدات دفاع مقدس، با مفاهیم تثبیت شده جنگ شوخی می کرد و برای نخستین بار یک نفر را در قاب قرار داد که دوست ندارد به جبهه برود.

کمال تبریزی پایه و اساس فیلمش را بر صادق مشکینی قرار داد تا جایی که نقش از خود فیلم بزرگتر می شود. در این شرایط شانس بزرگ برای یک بازیگر این است که چنین نقشی به او پیشنهاد شود. از آن سو دوگانگی کاراکتر محکی است برای توان بازیگر.

* گزینه اول: حمید جبلی گزینه اصلی کمال تبریزی برای ایفای نقش صادق مشکینی بود که این همکاری در نهایت شکل نگرفت. او تجربه بازی در نقش های جدی و کمدی را داشت و این نقش می توانست با فاصله در صدر کارنامه بازیگری اش قرار گیرد. بعد از آن تمرکز جبلی بر نقش های کمدی قرار گرفت.

* بازیگر جایگزین: پرستویی با این نقش جایگاه خود را تثبیت کرد؛ به یاد بیاورید پلانی که او از ته دل می خندد و بلافاصله به گریه می افتد. اجرایی استادانه و شیرین. نوع نگاه، راه رفتن، بیان دیالوگ، انتقال حس صادق؛ همه و همه یکی از نقش های موفق سینمای ایران را به نام پرستویی زده.

(پرستویی در جشنواره چهاردهم فیلم فجر برای این نقش موفق به دریافت دیپلم افتخار شد.)

مورد ویژه

* نام فیلم: شوکران

* نام نقش: سیما ریاحی


* درباره نقش: سیما ریاحی به راحتی می توانست یک کلیشه لقب بگیرد و همان زنی شود که بعد از افتادن در دام هوس مردانه، با اشک و آه می خواهد ترحم دیگران را برانگیزد. نه اینکه ترحم برانگیز نیست اما اقتدار، غرور شخصی و عشق بی پایانش او را متفاوت از نمونه های رایج می کند.

عاشق شدن، خواسته شدن، طرد شدن، شکست غرور و حس سرگردانی این امکان را به بازیگر می دهد تا توان خود را به رخ بکشد. افزون بر این که پرداخت به این مسئله تابو در سینمای ما، فیلم «شوکران» و نقش سیما ریاحی را بیش از پیش در کانون توجه قرار می داد.

* گزینه اول: غوغا بیات گزینه اول بهروز افخمی بوده. خودش می گوید حتی تا روز دهم فیلمبرداری هنوز بازیگر زن نداشتیم. یعنی نتوانسته بودیم با خانم بیات به توافق برسیم. فیلمنامه بعد از انتخاب هدیه تهرانی تغییر کرد و علت آن هم تفاوت فیزیکی این دو بود.

* بازیگر جایگزین: هدیه تهرانی با سیما ریاحی یکی از بهترین نقش های کارنامه اش را ثبت کرد. اصلا تصور حضور بازیگری غیر از او برای این نقش سخت و بعید به نظر می رسد. او تمام ریزه کاری های نقش را با میمیک چهره، دیالوگ و رفتارش به باور مخاطب نشانده.

* نام فیلم: قرمز

* نام نقش: ناصر ملک


* درباره نقش: از همان ابتدا کاملا مشخص بود ایفای نقش یک بیمار روانی مبتلا به سوءظن و جنون آنی، اگر خوب پردازش شود در سینمای ایران ماندگار می شود. ناصر ملک دقیقا چنین ویژگی هایی را داشت؛ مردی به شدت پولدار و در عین حال مبتلا به بیماری روانی بدبینی که مدام به همسرش شک می کند و دلش می خواهد حتی با ضرب و جرح هم که شده او را فقط برای خودش نگه دارد؛ به سرعت عصبی می شود، می زند، می شکند و خیلی زود به حالت اولیه برمی گردد و جنون آنی اش می خوابد. ناصر هنوز بعد از گذشت سال ها به عنوان مصداق بارز یک بیمار مبتلا به سوءظن در ذهن ها باقی مانده.

* گزینه اول: فریدون جیرانی اول از همه برای ایفای نقش ناصر روی «امین حیایی» دست گذاشته بود. حتی فیلم تا دو هفته هم با بازی او فیلمبرداری شد اما حضور او در این نقش به سرانجام نرسید و به دلیل بیماری مجبور شد از ادامه همکاری سر باز بزند.

* بازیگر جایگزین: محمدرضا فروتن که مدتی قبل در فیلم «دو زن» نقش مردی شکاک و عصبی را خیلی خوب بازی کرده بود، بعد از خداحافظی حیایی برای نقش ناصر انتخاب شد. نقش ناصر آنقدر تاثیرگذار از آب درآمد که شاه نقش کارنامه کاری فروتن شد و از آن به بعد با همین فیلم در ذهن ها ماند.

(سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد از هفدهمین جشنواره فیلم فجر)

* نام فیلم: سنتوری

* نام نقش: علی سنتوری


* درباره نقش: سنتوری بیشتر از اینکه یک فیلم سینمایی باشد، به برندی برای یک جور سبک زندگی یا آسیب اجتماعی در جامعه بدل شد و علی سنتوری، به عنوان مصداق بارز این آسیب تا همیشه در ذهن ها ماند. نوازنده سنتوری چیره دست که به دلیل درک نشدن از سوی جامعه و طرد شدن از سوی خانواده، کم کم به خودویرانگری دست می زند و نهایتا به خواننده ای خالتور و معتاد بدل می شود؛ یکی از هزاران هنرمندی که شاید همین الان در جامعه به این وضعیت دچار شده اند. شاید اگر پنج کاراکتر تاثیرگذار در سینمای ایران داشته باشیم، بدون شک یکی از آنها علی سنتوری است.

* گزینه اول: معلوم نیست روی چه حسابی مهرجویی تصمیم گرفته بود «محمد سلوکی» را برای این نقش انتخاب کند. البته آن زمان قرار بود جای چاوشی، مجید اخشابی خواننده فیلم باشد که در آن صورت قطعا سنتوری آنقدر سر و صدا نمی کرد. با دخالت شریفی نیا این گزینه حذف شد.

* بازیگر جایگزین: بهرام رادان هم به لحاظ استایل و هم جنس بازی که دارد، قطعا یکی از بهترین گزینه ها برای این نقش بود. تغییر تدریجی او از یک جوان هنرمند موفق به معتادی خیابانی، بسیار هنرمندانه از سوی او انجام شد و نهایتا علی سنتوری، شاه نقش کل کارنامه کاری رادان شد.
(رادان برای این فیلم از جشنواره بیست و پنجم فجر سیمرغ گرفت.)

* نام فیلم: متولد مهر ماه

* نام نقش: مهتاب


* درباره نقش: مهتاب در «متولد مهر ماه» به هیچ عنوان شاه نقش تعریف نمی شود چرا که از این نوع نقش های اعتراضی زیاد داشته ایم. فیلم در فضای نسبتا باز دوران اصلاحات ساخته شد و مثل خیلی دیگر از آثار این دوره نقدهایی تند و تیز به آنچه در جامعه گذشت و می گذرد وارد کرد.
فیلم در سالی که اکران شد شیفتگان زیادی داشت و البته همچنان جزو ساخته های خوب احمدرضا درویشی است ولی هرگز در میان تولیدات به یادماندنی سینمای ما قرار نمی گیرد.

مهتاب نمادی از دختران جوانی است که می خواهند جلوی ظلمی که در خانه و جامعه به آنها روا شده بایستند و روی پای خود باشند.

* گزینه اول: نیکی کریمی از سوی احمدرضا درویش انتخاب شد اما این بازیگر به دلیل عدم تمایل به نقش از بازی در فیلم کنار رفت. قطعا با توجه به سابقه کریمی، با حضور یا عدم حضور در این فیلم و قبول نقش مهتاب، کارنامه اش دچار دگرگونی نمی شد. کریمی با نه گفتن چیزی را از دست نداد.

* بازیگر جایگزین: میترا حجار نقش مهتاب را بازی کرد و تحسین خیلی ها را برانگیخت. چهره شاداب او طراوتی جوان پسند به فیلم بخشید و باعث باورپذیرتر شدن کردار و اندیشه اش شد. این نقش در کارنامه حرفه ای حجار هم تاثیرگذار بود و موقعیتش را در سینما تثبیت کرد.

(سیمرغ بهترین بازیگر نقش اول جشنواره هجدهم فجر و تندیس جشن خانه سینما.)

* نام فیلم: رستاخیز

* نام نقش: یزید


* درباره نقش: بدمن های تاریخ سینما و تلویزیون همیشه برای بازیگر جای کار داشته اند. حالا اگر این بد من ما به ازای واقعی داشته باشد که چالش بازیگر را دو چندان می کند. نقش یزید را پیش تر دیده بودیم و همین باعث شده بود کار احمدرضا درویش در بازنمایی آن برای فیلم «رستاخیز» حساس تر باشد. از آن سو تصویر واقعی این چهره شرور تاریخ نیاز به توانمندی ویژه ای دارد، به گونه ای که هم حق مطلب ادا شود و هم به خوبی روی منفی اش مورد قبول و باور مخاطب قرار گیرد. درآوردن این نقش فراتر از پیروی از کلیشه ها است.

* گزینه اول: حامد بهداد مورد توجه درویش برای بازی در نقش یزید بود. تست گریمش هم مورد قبول واقع می شود و از آن طرف خود بهداد انگیزه ای مضاعف برای بازی در آن داشته. در لحظه آخر اما کارگردان تصمیمی دیگر می گیرد و از بهداد عذرخواهی می کند.

* بازیگر جایگزین: بابک حمیدیان که ابتدا در «رستاخیز» نقش عبیدالله را بازی کرده بود؛ در لحظه آخر با پیشنهاد درویش برای بازی در نقش یزید مواجه می شود. او هم یزیدی متفاوت از کلیشه ها ارائه کرده و به زعم همه کسانی که این فیلم توقیفی را دیده اند، حمیدیان از برگ های برنده «رستاخیز» است.

(حمیدیان برای بازی در این نقش موفق به دریافت سیمرغ مکمل از جشنواره سی و دوم شد.)

* نام فیلم: خداحافظی طولانی

* نام نقش: یحیی


* درباره نقش: برخلاف سایر کاراکترها که متعلق به فیلم های مطرح سینمای ایران هستند، اتفاقا «خداحافظی طولانی» فیلم چندان مطرحی از آب درنیامده. خود کاراکتر یحیی هم آنطور که باید ماندگار و جنجالی نیست. یعنی شاید همین چند ماه بعد از ذهن مان برود. با اینحال اما نقش در جشنواره امسال به شدن دیده شد و مورد توجه قرار گرفت. این بار مهمترین دلیل دیده شدن نقش و امتیاز گرفتن توسط داوران، حضور یک بازیگر نامتعارف در نقشی ۱۸۰ درجه دورتر از انتظار بود. در واقع اگر غیر از سعید آقاخانی هر کس دیگری آن را بازی می کرد قطعا تا این حد به چشم نمی آمد.

* گزینه اول: آنطور که شنیده می شود گزینه اول برای ایفای نقش یحیی فریبرز عرب نیا بوده اما به دلیل اینکه زمان ساخت فیلم ایران نبوده امکان این همکاری وجود نداشته. البته امیر جعفری و پارسا پیروزفر هم جزو گزینه های این نقش بوده اند که آنها هم به دلیل اشتغال زیاد در تئاتر نتوانسته اند در فیلم بازی کنند.

* بازیگر جایگزین: سعید آقاخانی یکی از دورترین گزینه ها برای ایفای نقش یحیی بود و به گفته خود موتمن فردی که این پیشنهاد را مطرح کرده قبلش از همه قول گرفته که نزنند زیر خنده!

آقاخانی برای اولین بار قالب کمدی اش را در این فیلم شکست و می توان از یحیی به عنوان نقطه عطف زندگی او نام برد.

(آقاخانی برای این فیلم، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد را از جشنواره سی و سوم گرفت.)

مورد ویژه

* نام سریال: مختارنامه

* نام نقش: مختار


* درباره نقش: اهمیت نقش به آن جهت است که قرار است ویژگی های شخصیتی فردی بزرگ مثل مختار ثقفی را که محبوبیت خاصی در تاریخ اسلام دارد به تصویر بکشد؛ شخصیتی مهم و تاثیرگذار که بعد از حادثه عاشورا در کوفه به خونخواهی از امام حسین (ع) بلند می شود، قیام می کند و بسیاری از عاملان این حادثه را می کشد.

از طرف دیگر ایفای نقش اول پروژه ای عظیم و تاریخی به کارگردانی داود میرباقری، اتفاقی بود که می توانست بازیگر آن را به حد اعلای محبوبیت برساند و از همان ابتدا مشخص بود نقش این قابلیت را دارد که سالیان سال در تاریخ ایران یا اسلام ماندگار شود.

* گزینه اول: میرباقری گفته بود که در روزهای اول نگارش متن مختارنامه، فقط به جمشید هاشم پور برای مختار فکر می کرده. هاشم پور حتی تا مرز گریم هم پیش رفت اما کارگردان به دلیل طولانی بودن حجم نقش و دیالوگ های طولانی حس کرد که بهتر است به گزینه دیگری فکر کند.

* بازیگر جایگزین: عرب نیا در دهه هفتاد یکی از مهمترین سوپراستارهای سینمای ایران بود اما از اواخر این دهه کم کم از اوج پایین آمد. زمانی که مختارنامه به او پیشنهاد شد، مدت ها بود که اثری قابل توجه در سینما نداشت. این نقش باعث شد تا او یک بار دیگر در عرصه بازیگری احیا شود.