چرا فیلم های کمال تبریزی سانسور شد؟

هفته نامه صدا - گلاویژ نادری: کمال تبریزی بیشترین فیلم های چالشی و حساس پس از انقلاب را درباره موضوعات حساس عرفی، مذهبی و سیاسی کارگردانی کرده است. «لیلی با من است»، «مارمولک»، «طبقه حساس» و «خیابان های آرام» از جمله فیلم هایی هستند که در زمان اکران خود مشکلات بسیاری رو به رو بودند و این آخری هم که تا به امروز به اکران نرسیده است. جالب اینجاست که با گذشت بیش از 12 سال هنوز نسخه نمایش خانگی فیلم «مارمولک» مجوز وزارت ارشاد را نگرفته و این فیلم جزء فیلم های مغضوب شده به حساب می آید.

امسال دو فیلم از تبریزی به اکران درآمد. «طعم شیرین خیال» که در نوروز اکران شد و «از رییس جمهور پاداش نگیرید» که بعد از هفت سال با جرح و تعدیل بسیار روی پرده رفت. تقریبا می توان گفت از نسخه اصلی این فیلم چیز زیادی باقی نمانده است. بسیاری از بخش های مهم و چالشی فیلم که حرف اصلی در آن زده می شود، حذف شده. تنها کاریکاتوری از یکی، دو شخصیت فیلم باقی مانده است که در نسخه اصلی از کاراکترهای مهم بودند و مطرح کردن مضامین چالشی بر عهده آنها بود.

گویا مدیران ارشاد فقط این فیلم را اکران کردند تا به هر نحوی که می توانند آن را از سر خود باز کنند. اگر نسخه اصلی اکران می شد هیچ بعید نوبد که یکی از پرفروش ترین فیلم های سال شود. اما حالا نه تماشاگر به این فیلم می خندد و نه چیزی از آن سر در می آورد. این فیلم نه دستپخت کارگردان بلکه حاصل محافظه کاری مدیرانی است که تنها براساس حدس و گمان درباره عکس العمل های مخالفان، فیلم ها را روانه پرده نقره ای سینما می کنند. تبریزی در این گفت و گو درباره همه حذفیات و بخش های سانسور شده فیلم توضیح داده است.


مشکلی که وجود دارد این است که ما نمی دانیم درباره چه فیلمی باید صحبت کنیم. فیلمی که الان می بینیم با نسخه اصلی فیلم تفاوت زیادی دارد. در آن فیلم شما به سراغ موضوعی چالش برانگیز رفته بودید که با زبان طنز خیلی مسائل را به چالش می کشید. اما حالا نه از آن موضوعات چالشی خبری هست نه کاراکترهای کامل و مشخصی در فیلم وجود دارند. می توان گفت کاریکاتوری از آنچه از قبل بود در این فیلم وجود دارد.

اتفاقا چند وقت پیش، پهلوی کسی بودم که این حذفیات را انجام داده بود و خودش گفت که انگار خیلی زیاده روی کردیم. من هم گفتم، مطمئن باشی خیلی زیاده روی کردی. تمام این ها به خاطر این بود که آن کسی که اینکار را انجام داده بود هم اعتقادی به این حذفیات نداشت. علت انجام این ممیزی این بود که کسانی خارج از حوزه سینما به او می گفتند این بخش ها را هم حذف کن و ببُر.

فکر می کنم اگر آن افرادی که اینقدر به این فرد فشار می آوردند کنار دست این آدم می ایستادند کمتر به او فشار می آوردند و بلاهایی که سر فیلم آمد کمتر می شد. این فرد برای اینکه خیال خودش و دیگران را راحت کند و به خاطر تردیدی که درباره عکس العمل دیگران داشت، تصمیم گرفت ممیزی بیشتری اعمال کند.

تا مادامی که این وضعیت وجود داشته باشد یعنی کسانی که در این حوزه مسوولیت ندارند کار از تذکر و نظارت بگذرانند و دستشان از آستین وزارت ارشاد بیرون بیاید ما در همین شرایط فشار و تهدید قرار خواهیم داشت و همین معضلات درباره همه فیلم ها هم به وجود خواهد آمد. مسوولان وزارت ارشاد باری نشان دادن همین نسخه هم دست و دلشان می لرزید و نگران بودند چه عکس العملی بعد از اکران فیلم به وجود خواهد آمد. این وضعیت اسفباری است که متاسفانه سینمای ایران دچار آن شده است نمی دانم کی قرار است این مشکل برطرف شود.

فکر نمی کنید همین ممیز که به آن اشاره می کنید اگر جسارت و قدرت استدلال بیشتری داشت می توانست مخالفان را مجاب کند و به این شکل آسیب های کمتری به فیلم وارد می شد؟

قطعا همینطور بود. اما من فکر می کنم این یک مسیر بی راهه است. قرار نیست وزارت ارشاد برای هر چیز پاسخگو باشد. این نهاد باید مستقل عمل کند و فیلمسازان باید تنها به این نهاد پاسخگو باشند و با این سازمان تعامل داشته باشند. اینکه کسانی از جای دیگری که اتفاقا مشکلات زیادی هم دارد و آن ها روی این مشکلات تمرکز نمی کنند و در عوض به سراغ وزارت ارشاد می آیند، مشکل زا است. اگر ما ۱۰ سال دیگر هم صبر می کردیم برای این آقایان فرقی نداشت که سرمایه تهیه کننده چه می شود و چطور باید جبران تمام این ۱۰ سال که سرمایه او خوابیده، بشود.

در سینما سرمایه زیادی صرف می شود و ممیزی آن مثل کتاب نیست که یک یا دو فرد دچار ضرر شوند. ممیزی در سینما بسیار تعیین کننده است و امیدوارم به جای اینکه هر روز پسرفت کنیم و نگاهمان به سینما بسته تر شود، فضا کمی بازتر شود و فیلمسازان بتوانند کار کنند.


در دوره قبل هم همین اصلاحات و ممیزی ها به فیلم وارد شده بود یا اینکه مدیران قبلی وزارت ارشاد ممیزی های دیگر اعمال می کردند؟ آنها چه مشکلاتی با فیلم داشتند؟

در دوره مدیریت قبلی وزارت ارشاد ما تقریبا هیچ اصلاحیه نداشتیم و آنها می گفتند کل فیلم غیرقابل نمایش است. ما هیچ وقت وارد مذاکره جدی نشدیم که مثلا کدام صحنه ها را باید حذف کنیم.

این مخالفت ها به دلیل این بود که شما کارگردان اثر بودید یا اینکه با خود فیلم مشکل داشتند؟

فکر می کنم هر دو این ها بود؛ هم نباید از کمال تبریزی این فیلم در سینما به نمایش در می آمد و هم با خود فیلم مشکل داشتند. با این حال تصور می کنم چیزهایی که الان از فیلم باقی مانده و به نمایش درآمده از نظر مدیریت قبلی وزارت ارشاد قابل نماش نبود. بخش هایی که این دوستان حذف کردند از نظر مدیریت قبلی وزارت ارشاد قابل نمایش بود و آن ها نسبت به آن بخش ها مشکلی نداشتند. بیشتر مشکل آن ها با رییس جمهور و وزیر و هیات همراه رییس جمهور بود. بخش زیادی از انتقادی که به فیلم داشتند مربوط به وزیر و مدل لباس و نشست و برخاست او بود که خوشبختانه دوستان فعلی با این هیچ مشکلی نداشتند و حالا آنها خوشحالند که این موارد منتسب به مدیران دولت آقای روحانی می شود.

می خواهم بگویم که ما تبدیل به آدم هایی شدیم که مدام آنها را به این طرف و آن طرف پاس می دهند و یک قاعده مشخص و مدون وجود ندارد که بگوییم اشلی وجود دارد که آن را روی فیلم بگذارند و وقتی فیلم از آن اشل خارج شد، آن قسمتها را حذف کنند. دولت ها با بینش، سلیقه، سواد و فرهنگ متفاوت ممیزی های مختلف اعمال می کنند.

در جشنواره سال گذشته در هنگام نمایش فیلم کار جالبی کردید و در سالن مطبوعات همزمان با نمایش آن بخش ها ممیزی هایی را که اعمال شده بود با صدای بلند اعلام می کردید. حالا هم درباره این اصلاحیه ها که در فیلم اعمال شده توضیح دهید. چون احتمالا بسیاری از خوانندگان این مصاحبه از آنها بی خبرند و نسخه اصلی را ندیده اند.

یکی از بخش های جالب فیلم ارتباط جالبی بود که بین شخصیت اصلی داستان و روحانی کاروان وجود داشت. روحانیون کاروان علاوه بر اینکه آداب و رسوم حج را توضیح می دهند، تلفظ حمد و سوره را هم به مردم آموزش می دهند تا آن ها حمد و سوره را درست تلفظ کنند. ما با این موقعیت شوخی کردیم و موقعیتی را به وجود آوردیم که سلیم با نحوه گویش و لهجه ای که داشت باید به این تلفظ درست می رسید. علاوه بر سلیم شخصیت دیگری در این کاروان بود که زبانش می گرفت و سین را شین تلفظ می کرد.

این آدم اصلا نمی توانست اینها را تلفظ کند، این وضعیت یک تناقض بزرگ را برای روحانی کاروان به وجود می ا