مستند با سس ستاره

روزنامه هفت صبح - مرجان فاطمی: جدیدترین محصولی که در شبکه نمایش خانگی توزیع شده، مستندی درباره تاریخچه سالن های سینماست؛ تاریخچه ای که از زمان تاسیس اولین سالن سینما در تهران شروع می شود و تا همین حالا و فعالیت های پردیس های مختلف سینمایی ادامه دارد. مستند «روزی روزگاری سینما» سال 90 کلید خورده و تا سال 91 تحقیق و پژوهش درباره آن طول کشیده.

آنطور که شهرام میراب اقدام، کارگردان مستند می گوید، خیلی از سینماهایی که زمانی در تهران فعالیت داشته اند، حالا کاملا خراب شده اند و دیگر هیچ اثری از آنها در سطح شهر نیست و صرفا شاید بشود در برخی خاطرات جستجویشان کرد. آنها که باقی مانده اند هم یا آنقدر خراب شده اند که نمی شود بهشان نزدیک شد یا ترس این وجود دارد که هر لحظه تیشه به جانشان یفتد و با خاک یکسان شان کند.

با این حال اما مستند پیش رو، از آن دست کارهایی است که نمی شود به عنوان یک مستند صرف بهشان نگاه کرد. بیشتر به یک جور تجدید خاطره شبیه است یا مرور سیر تکاملی سینماها از سال ها قبل تا الان.

یکی از نکات مهم و البته بحث برانگیز این مستند، حضور حامد بهداد به عنوان راوی است. روی جلد محصول، اسم و عکس حامد بهداد قرار گرفته و کل قصه تاریخ سینمای ایران به زبان او روایت می شود.


خیلی ها معتقدند عوامل مستند از این بازیکر استفاده ابزاری کرده اند و در واقع با انتخاب او، خواسته اند فروش فیلم شان را تضمین کنند اما کارگردان مستند نظری کاملا متفاوت دارد. او معتقد است که فیلم به خودی خودش نوستالژیک و جذاب است و اصلا نیازی به چنین عاملی نداشته. ضمن اینکه سه سال قبل و زمان ساخت مستند، اصلا قصد اینکه آن را در شبکه نمایش خانگی توزیع کننده نداشته اند و مطمئنا بحث بهره جویی مادر در میان نبوده.

در کنار تمام این بحث ها، حضور بهداد در عرصه گفتار متن مستند، بار دیگر بحث داغ مخالفت دوبلورها و نریتورهای مطرح سینما و تلویزیون با حضور ستاره ها در این عرصه را به جریان انداخته.

البته حضور بازیگران در عرصه گفتار متن مستندها مسئله جدیدی نیست. در سینمای جهان، سالیان سال است که سوپراستارها برای گفتن نریشن، با فیلم های مستند همکاری می کنند و محصولی حرفه ای به بازار می فرستند. در ایران اما قضیه یک مقدار فرق می کند. با اینکه سال ها از ورود بازیگران به این عرصه می گذرد، هنوز برای نریتورهای حرفه ای قابل پذیرش نیست.

بسیاری از این پیشکسوتان معتقدند بازیگران بهتر است به بازی شان در فیلم ها و سریال ها ادامه دهند و مبحث دوبله و گفتار متن مستند را به اهلش بسپارند. به نظر آنها گفتار متن، امری کاملا تخصصی است و با فن بیان بازیگری کاملا متفاوت است. شاید بازیگر در دنیای سینما، بهترین باشد و بازی قدرتمندی از خودش به نمایش بگذارد اما الزاما نمی تواند این موفقیت را در دنیای متن هم تکرار کند.

با این حال بسیاری از کارگردان ها و تهیه کنندگان آثار مستند، باوری به این امر ندارند و معتقدند بازیگر حرفه ای حتما به فن بیان و چگونگی بیان نریشن ها هم مسلط است و اصلا خیلی از مستندها هستند که نیازی به نریتور حرفه ای و گفتارهای متن رسمی و جدی ندارند.

در این پرونده ضمن معرفی بازیگران مطرح ایرانی و هالیوودی که در عرصه گفتار متن مستند، فعالیت داشته اند، مسئله حضور ستاره ها در این عرصه را بررسی می کنیم.

ستاره های نریتور ایرانی

حرکت مستقیم از سینما به گفتار متن

ستاره های سینمای ایران که تا به حال در یک یا چند مستند یا برنامه اجتماعی، به عنوان نریتور ظاهر شده اند

پرویز پرستویی


شاید تا به حال صرفا او را به عنوان بازیگر می شناختید و نمی دانستید که در عرصه گفتار متن مستند هم فعال است اما پرویز پرستویی یکی از بازیگران پرکار عرصه گفتار متن مستند است. او چند سال قبل برای مستندهایی مثل «شیر ایرانی»، «ما ۱۳ نفر بودیم» و «موج زنده»، گفتار متن گفته بود و سال گذشته هم به عنوان گوینده نریشن های مستند «حیات وحش ایران» انتخاب شد. این فیلم درباره انقراض گونه های مختلف جانوران در ایران بود و «جایزه پاندا» را از جشنواره جهانی حیات وحش و محیط زیست انگلستان گرفت.

حامد بهداد


هیچ تجربه ای در زمینه گفتار متن نداشت و برای اولین بار سال ۹۰ در مستند «روزی روزگاری سینما» به کارگردانی شهرام میراب اقدام به عنوان گوینده گفتار متن ظاهر شد؛ همان مستندی که الان در شبکه نمایش خانگی توزیع شده.

از آنجا که مستند درباره تاریخچه صدساله سینماهای پایتخت است، حضور بهداد چندان عجیب به نظر نمی رسد. کارگردان مستند معتقد است که بهداد کاملا به عنوان خودش یعنی یک بازیگر و نماینده ای از سینما، مستند را روایت کرده و به هیچ وجه کار رسمی و جدی انجام نداده.

رویا نونهالی


وضعیت او با سایرین متفاوت است. علاوه بر اینکه به عنوان گوینده نریشن در مستندها فعالیت دارد، در چند مستند هم به عنوان بازیگر و راوی ظاهر شده. در واقع در این سال ها تا حدی توانسته خودش را علاوه بر بازیگر، در عرصه گفتار متن مستند هم جا بیندازد. به شهرها و کشورهای مختلف سفر کرده و تجربه هایش را در قالب نریشن به مخاطبان انتقال داده است.

نونهالی در مستندهایی نظیر «اینجا آفریقاست»، «سفره ایرانی» و ... که به کارگردانی همسرش رامین حیدری فاروقی تولید شده اند حضور فعالی دارد.

محمدرضا فروتن


شاید به تعبیر نریتورهای مطرح، صدایش صرفا برای فیلم ها جذاب باشد و چندان برای دوبله مناسب نباشد اما چند وقت تصمیم گرفت به حوزه صداپیشگی و گفتار متن ورود کند. بعد از ورود به عرصه دوبله کارتون و انجام چند کار در این زمینه، چند وقت قبل با یک برنامه اجتماعی به اسم «همین حوالی»، به عنوان نریتور همکاری کرد. این مستند در گروه اجتماعی و اقتصادی شبکه سه تولید شده بود و فروتن به عنوان راوی، به بحث آسیب های اجتماعی و مسائل روز ورود می کرد.

ستاره های نریتور خارجی

تماشای مستند با صدای گرگ وال استریت

ستاره های مطرح هالیوود که سال هاست در عرصه گفتار متن فعالیت می کنند و موفقیت فراوانی هم به دست آورده اند

مورگان فریمن


در دو دهه قبل علاوه بر اینکه به عنوان بازیگر حضور فراوانی در سینمای هالیوود داشت، در مستندهای بیشماری هم به عنوان نریتور فعالیت می کرد؛ مستندهایی که اتفاقا تخصصی سینما هم نبودند و سوژه های مختلفی را دربر می گرفتند. از جمله مستندهایی درباره فضا، طبیعت و ... جالب است بدانید گفتار متن انگلیسی مستند معروف رژه پنگوئن ها را هم مورگان فریمن گفته. همچنین مجموعه مستندهای تاریخ برده داری و ...

فریمن یکی از دو سه بازیگر سیاهپوستی است که بیشترین و مهمترین نقش هایش دباره مسائل و مشکلات سیاهان بوده است.

برد پیت


یکی از مهمترین فعالیت هایش در عرصه گفتار متن، روایت مستند ورزشی «بازی آمریکایی ۲۰۰۹ پرستاران نیواورلئان» بود که حدود چهار سال پیش صورت گرفت و با استقبال فراوانی هم روبرو شد. ماجرای این مستند از این قرار است که شرکت فیلمسازی ان.اف.ال فیلمز تهیه کننده این مستند، هر سال از یک هنرمند برجسته و صاحب نام می خواهد که برای فیلم مستندش از این مسابقات، نریشن بگوید و یکی از آنها برد پیت بود. او همین اواخر به همراه کیت بلانشت، گفتار متن مستند «سفر زمان» به کارگردانی ترنس مالیک را هم گفته است.

مریل استریپ


مریل استریپ هم علاوه بر اینکه به عنوان بازیگر مطرحی در سینمای هالیوود شناخته می شود، در بیان گفتار متن سابقه زیادی دارد. این اواخر در مستند «شگفتی های طبیعت در قطب شمال» به عنوان نریتور ظاهر شد. او پیش از این در مستند «طوفان در بیو» گفتار متن گفته بود و سال ۱۹۹۵ هم با پروژه مستند دیگری به اسم «دریای زنده» برای گفتن نریشن همکاری کرده بود. به گفته کارگردان فیلم «طوفان در بیو» او توانایی خاصی در گفتن نریشن دارد و راوی ایده آلی در این زمینه به حساب می آید.

لئوناردو دی کاپریو


او سالیان سال است که در کنار حضور فعال در زمینه بازیگری، یکی از فعالان عرصه محیط زیست هم هست. این اواخر در چند فیلم مستند از جمله «ساعت یازده» و «کرین» به عنوان راوی حضور پیدا کرده؛ مستندهایی که هر دو درباره محیط زیست هستند و هر کدام، از ابعاد مختلف این پدیده را بررسی کرده اند.

مستند «ساعت یازده» به تهیه کنندگی خود دی کاپریو ساخته شده و افراد مشهوری مثل میخائیل گورباچف رهبر اتحاد جماهیر شوروی و برخی سیاسیون مطرح دیگر، دیدگاه هایشان را راجع به محیط زیست بیان کرده اند.