شفیعی جم:کار ما نان داغ کباب داغ بود!

همشهری جوان: آخر مصاحبه مطابق معمول همه گفت و گوها می گویم: «سوالای من تموم شد. اگر فکر می کنید حرفی نگفته مونده بفرمایید.» یک دفعه صدای آرام و مهربانی که تهش رگه محوی از غم هم هست بالا می رود و می گوید: «بنویس بنده رضا شفیعی جم تاکنون هیچ صفحه ای در فیس بوک نداشتم. حتی ایمیل هم ندارم. این هایی که به اسم من هست، من نیستم. بیشتر شیادی است.»


انگار قصه هم چنان ادامه دارد و بعد گذشت این همه سال، هنوز «درک» دایره جنایی «ساعت خوش» از تبعات اتفاقات غیرمتعارف و سنگینی که به خاطر شهرت فراوانش برای او (و بقیه همکارانش) افتاده خلاصی ندارد. ماجراهایی که باعث شد یکی از محبوب ترین برنام های تلویزیون در دو دهه اخیر، در اوج موفقیت ناگهان خاموش شود.

شفیعی جم که طی این سال ها استعداد درخشانش در تیپ سازی های متفاوت را (از «بامشاد و کیوون» بگیر تا «قل مراد و کامبیز») ثابت کرده، گرچه تلفن هایش را به سادگی و خوش رویی جواب می دهد اما خیلی اهل مصاحبه نیست. برای این گفت و گو هم تنها با اصرار فراوان و تاکید بر اینکه «حیف است پرونده ای درباره ساعت خوش بدون صحبت های یکی از چهره های مهم و محبوبش منتشر شود» رضایت داد.

*جنس طنزی که شما کار می کردید، با طنز تصویری که قبلش می دیدیم (مثل طنزهای مرحوم نوذری یا آیتم های جنگ هفته) به کلی متفاوت بود. ایده چنین طنزهایی چطوری مطرح می شد؟

طنز مرحوم نوذری ارزش خودش را داشت. آنها اکثرا بچه های رادیو بودند که آمدند توی تلویزیون. جنس کار ما تصویری بود. بچه ها خیلی مستعد بودند. اکثرا تئاتری بودند، یا نقاش بودند و تصویر را خیلی درک می رکدند. یک سری جوانی بودیم که خیلی دلمان پر بود از خیلی چیزها. حتی این قدر بی امکانات بودیم که لباس ها را از خانه می آوردیم. لباس درک و لباس هنری - داوود اسدی خدابیامرز - بارانی های پدرم بود. برای آیتم بعدی همان را وارونه می کردیم، می آمدیم جلوی دوربین. خودمان خرج می کردیم. روزی صد - صدو خورده ای دقیقه آیتم بازی می کردیم و این فشار بسیار وحشتناکی به ما می آورد. تهیه کننده تولید بالا دوست داشت و ما هم خیلی انرژی داشتیم. حتی خیلی از کارهای ما همان موقع هم پخش نشد. با هم مچ بودیم، جور بودیم... اگر اجازه کار می دادند و شرایط جور بود، شاید تا همین الان به صورت روتین همین طور به مردم خوراک طنز می دادیم. ولی خب دو، سه سال پشت مان باد افتاد و هرکس رفت طرف یک کاری.

*بعد این همه سال هنوز هیچ کس نگفته اصل ماجرا چه بوده.

تا دو، سه سال به دلایلی به هیچ کس اجازه کار ندادند. حالا یک جایی شلوغ شده بود و یک سری داشتند سوءاستفاده می کردند. سازمان (صدا و سیما) هم صلاح دید که آقا یک مدت کار نکنید. شاید اصلش این بود که یکسری تهیه کننده های دیگر این رقابت را دوست نداشتند. می گفتند این برنامه جلوی کار ما را گرفته.

*یعنی قضیه را به تهیه کننده هایی که نمی خواستند جلورفتن گروه شما را ببینند، مربوط می دانید؟

اگر مطبوعات آن زمان را ببینید، یک سری سینمایی ها و اقشار مختلف دیگر خیلی ما را کوباندند. اصلا مار ا ترکاندند! در همان دوره جنینی خفه شدیم. اصلا نمی شود تقصیر را گردن صداوسیما یا دولت انداخت. صداوسیما خیلی هم دوست داشت که ما کارمان را ادامه بدهیم.


*به نظرتان علت حساسیت ویژه روی شما چه بود؟

به هر حال یک دفعه یک جوی علیه آن درست شد. حالا این جواز کجا آمد نمی دانیم. ولی نمی شد گفت کس خاصی مقصر بود. هرکس یک چیزی می گفت. یکی می گفت این و آن زیرآبتان را زدند، یکی می گفت خودتان با هم مشکل پیدا کردید، یکی می گفت کف گیرتان به ته دیگ خورده، یکی می گفت تهیه کننده تان زد به یک کار دیگر...

*قضیه تمام شدن برنامه را چطوری بهتان گفتند؟

تهیه کننده فقط گفت: «برید خونه هاتان دیگه! فعلا از کار خبری نیس.» از هرکس هم سوال می کردیم دلیلش را نمی گفت. فقط می گفتند تهیه کننده سراغ کار دیگری رفته. آن موقع یک عده، از بچه های ما خیلی سوءاستفاده می کردند و شایعات بدی درست شده بود. شاید واقعا کار درستی بود که ادامه ندادیم. برای بچه ها اتفاقات خطرناکی داشت پیش می آمد!

*نمی خواهید صریح تر بگویید اصل ماجرا چه بود؟

اتفاقات اجتماعی بود.

*منظورتان اخبار و شایعاتی است که در مورد محبوبیت بازیگران در جامعه رایج شده بود؟

آره خود ما هم این توقع را نداشتیم که این قدر بی جهت شلوغ شود. نمی دانم واقعا چه اتفاقی افتاد. مثلا یک سری خودشان را جای ما جا می زدند و می رفتند کلاهبرداری می کردند. هنوز شهرت و جوان گرایی توی تلویزیون راه نیفتاده بود.

*به هر حال شما اولین جوان هایی بودید که با پوشش و آرایش متفاوت در تلویزیون ظاهر می شدید. انگار یک خط شکنی داشت اتفاق می افتاد و این می توانست حساسیت هایی را ایجاد کند.

هنوز جامعه ما به این بلوغ فکری نرسیده بود که بداند این فقط یک هنرپیشه است. فقط یک تصویر است. اگر بیننده ای از دیدن این هنرپیشه خوشش می آید، آن کانال از تماشای «پسر شجاع» که کارتون است هم خوشش می آید. درواقع چیز خاصی نیست، در همه جای دنیا این طور سرگرمی ها وجود دارد که باید آدم ها را خوشحال کند. الان البته خدا را شکر خیلی بهتر شده یک ذره گذشت و دیدند نه بابا! این جوان ها طور خاصی نیستند و آن شایعاتی که در موردشان می گفتند درست نیست و ما کارمان را ادامه دادیم. ما واقعانه عاشق شهرت بودیم، نه به حاشیه های کار فکر می کردیم. همه ما عاشق کار هنری بودیم. بچه هایی بودیم که توی خانواده خودمان به سنت ها احترام می گذاشتیم. کار طنز را هم دوست داشتیم.


*یادم هست یک انتقادی که آن زمان خیلی مطرح می شد این بود که «اصلا پیام ساعت خوش چیه؟ اینا که فقط دارن همدیگه رو کتک می زنن!» به نظرتان این موج انتقادها چقدر در تمام شدن کار گروه موثر بود؟

اینکه آخر آیتم ها همدیگر را کتک بزنند، جزء ضعف کار نویسنده ها بود. این هم که کار پیام نداشته، خب یک جاهایی درست می گفتند یک جا هایی هم نه. مثلا ما آن موقع اجازه نداشتیم شعر بخوانیم. بیشتر مجزو «شعر و معر» را می دادند. مثل «گوشی موشی شیم پله شفتالو!» (می خندد) هدف ما بیشتر خنداندن بود. ما ترس از این داشتیم که هر چیز ساده ای که کار می کردیم، عده ای از مردم یک تفسیری از آن بکنند و برای خودشان یک پیامی بردارند. بارها در کارهای مختلف به خاطر این قضیه اذیت شدیم. برای همین بیشتر سعی می کردیم بدون پیام و ساده کار کنیم.

*از اول تصمیم گرفتید چنین کاری بکنید یا طی کار به این نتیجه رسیدید؟

همه چیز طی کار این جوری شد. فهمیدیم این طوری هم اعصاب خودمان راحت تر است و هم مردم بیشتر دوست دارند. من خودم همیشه فکر می کردم توی هنر که بیایم، یک سری مخاطب دارم که من را دوست دارند؛ ولی می توانم زندگی خودم را بکنم. اما آن موقع این شهرت برای ما خیلی ترسناک شده بود. با ۶۰-۵۰ میلیون آدم رو به رو شده بودیم که با ۶۰ - ۵۰ میلیون نظر مختلف این برنامه را می دیدند. برای همین زیاد از خانه بیرون نمی آمدیم. جز توی خانه جایی نداشتیم که بتوانیم به هم سر بزنیم. ممکن بود بچه ها مهمانی ای دعوت شوند. بعد بخواهند از آنها سوءاستفاده کنند و همین برایمان بد می شد دائما حواسمان بود که با کسی معاشرت کنیم و این خیلی به ما لطمه زد. مثل الان مردم عادی رفتار نمی کردند. واقعا ما سال ها حقوق شهروندی نداشتیم. عده ای با عربده ما را صدا می زدند و ما می رفتیم توی خانه.

*پس این شایعات گوشه گیری و انزوای بچه های ساعت خوش بعد اتمام مجموعه خیلی هم پرت نبود!

آن احساس آرامش و امنیت را توی جامعه نداشتیم. من قبل از بازیگری نقاش بودم. آرامش را دوست داشتم. بعد یک دفعه توی موقعیتی قرار گرفتم که مثلا زیر پنجره خانه ام داد می زنن دو صدایم می کنند! علاقه هم دارند نشان می دهند و اگر جواب شان را ندهم ناراحت هم می شوند! با اینکه من خیلی بازیگری را دوست دارم اما از همان اول حس کردم شاید بهتر بود همان نقاشی را ادامه می دادم. الان خیلی اوضاع بهتر شده، ولی هنوز مردم این همذات پنداری را با ما نمی کنند که به عنوان بازیگر نیاز به آزادی و حقوق شهروندی داریم. هنوز یکی از آرزوهایم این است مثلا با همسرم که بیرون می رویم، دوربین روی صورت ما نیندازند، با انگشت نشانمان ندهند، خلوت مان را به هم بزنند. حتی خرید هم نمی توانم بروم. خب ناخودآگاه آدم به انزوا پناه می برد. من بعد از ساعت خوش هرچقدر که زندگی کردم، سی درصدش را سر کار بودم، ۶۰ درصدش را توی خانه و فقط ده درصد بیرون بودم که آن هم برای خرید می آمدم.


*قبل مصاحبه که صحبت می کردیم، گفتید به نظرتان ادای کسی را درآوردن خیلی خوشایند نیست و شاید باعث دلخوری طرف شود. اما در ساعت خوش آیتم هایی داشتید که تقلید برنامه های دیگر بود. آن موقع شما با این آیتم ها مخالف بودید؟

ما اگر کار می کردیم، چیز دیگری درمی آمد؛ مثلا مهران مدیری روی یک تیک هایی کار می کرد، ولی اصلا خدابیامرز نوذری نبود. یک مسابقه جدید بود با یک سری کاراکتر.

*چرا دیگر! «بحث نکن» و «سیزده ساله ها راه نیفتن بیان» که تکیه کلام های خود مرحوم نوذری بود!

آره. مدیری این کار را می کرد و تبحرش توی این قضیه خوب بود. شهریاری بشود، این بشود، آن بشود... ولی من حتی ادای درک را هم نمی خواستم دربیاورم. اصلا درک را ندیده بودم. چون مدل چشم های درک شبیه من بود، توی گریم زیر موهای من را خواباندند گفتند درک شو! گفتم متن های پلیسی من این جوری حرام می شود. مثل فیلم های Nakedgun یک کارآگاه داشتم با معاونش. این خیلی فرق داشت با اینکه بعدا بگویند اینکه ادای درک رو درآورد! از این بابت من خیلی غصه خوردم. اگر به اختیار من بود، این کار را نمی کردم. ولی تهیه کننده و مدیری استقبال کردند که من درک بشوم. یادم هست اینکه درک و هنری کارتشان را نشان بدهند را از سریال یادم مانده بود و نشان می دادم.

*صدای درک هم انگار ادای پرویز بهرام بود؟

تصادفا شد! چون من درک واقعی را ندیده بودم. شانسی یک بار پنج دقیقه اش را دیدم و فکر می کردم صدای پرویز بهرام روش هست. اصلا هم نمی خواستم صدای بهرام را دربیاورم، چون قشنگ می توانم تقلیدش کنم. ناخودآگاه پیش آمد و یک ذره عوضش کردم. مثل اینکه خود آقای بهرام هم خیلی خوشش نیامده بود. بعدا من گفتم ما این قدر این صدا را دوست داریم که ناخودآگاه به ذهنمان آمد اما کاراکتر جدیدی از آن صدا درآمده بود.


*آره. شبیه اش بود، ولی خودش نبود!

من خودم هم یک دفعه توی کار فهمیدم که این چقدر شبیه صدای پرویز بهرام شده! ولی واقعا از اول نمی دانستم و نمی خواستم فکر می کردم صدای خودم است.

*آن قضیه بارانی درک که مال پدرتان بود را جدی گفتید؟!

آره. دیگر هم بهم ندادند. تهیه کننده یک منگنه بهش زد و برداشت جز اموال آرشیو. کلی هم بابام از من شاکی شد که آن بارانی، برای من ارزش داشت و دوستش داشتم...ولی جفت بارانی ها را دیگر بهم تحویل ندادند!

*طنزهای شما به جای دیالوگ محوربودن، بیشتر از موقعیت های کمیک استفاده می کرد و همین باعث می شد که بزرگترها که سلیقه طنزشان مثلا با کمدی سیاه بازی بیشتر مانوس بود، زیاد با آن ارتباط نگیرند. چطور به شما این فضا رفتید؟

اینها را بین خودمان صحبت می کردیم. یک چیزی می نوشتیم و شاید در عرض یک دقیقه، یک سری توضیحات بین خودمان می دادیم و می رفتیم جلوی دوربین. خیلی موقع ها هم بدون اینکه چیزی بدانیم می رفتیم جلوی دوربین! خیلی هاش بداهه می شد. البته خط کلی قصه را داشتیم، ولی این که می گفتی آخر همه اش کتک کاری می شد، یک دلیلش همین بداهه می شد. برای کار فینال نداشتیم. من یادم هست می گفتند ۱۰۰ دقیقه باید کار کنید؛ حتی ۱۵۰ دقیقه هم شده بود. تهیه کننده ما جدی بود و ما هم اصلا نمی فهمیدیم چی بازی می کنیم! این می شد که تهش می گفتیم «برو بیرون». یا طرف را هل می دادیم که برود بیرون و آیتم تمام شود. خودمان از جلوی دوربین می رفتیم بیرون. فیلم بردار نمی دانست باید کات بدهد. هیچی نمی دانست! کسی نبود که کات بدهد. اصلا کسی نمی دانست تهش چه می شود! سرعت کار خیلی زیاد بود. «نان داغ کباب داغ»ی بود! (خنده) داغ داغ باید می دادیم برود سازمان پخش شود! این قدر سرعتمان بالا بود که یکی باید سوار موتور می شد نوار را می برد. نان داغ کباب داغ بود دیگر! ولی مردم نمی دانستند ما چه قصه ای داریم. می گفتند این چرا تهش این جوری بود، اون جوری نبود!

*همه تان فقط سر همین کار بودید؟

صبح تا شب آفیش بودیم. ماهی ۷۰ هزار تومان می گرفتیم. یکی، دو م اه هم طول می کشید. یعنی بالا و پایین می شد. بعد شد ۸۰ تومان، بعد ۱۲۰ و دیگر آخرهای ساعت خوش ماهی ۲۰۰ شده بود. متنی هم هزار تومان می دادند. به خدا. هرکس می توانست می گرفت، هرکس هم نمی توانست نمی گرفت. من خودم بیشتر وقت ها رویم نمی شد بابت متن ها پول بگیرم. هم برای متن ها، هم اسم، توی تیتراژ اسم من را نمی زدند. همیشه اعتراض داشتم. می گفتند حالا تیتراژ را درست می کنیم!


*البته واقعا با وجود این مظلومیت و خجالتی بودن، هم در نوشتن هم در بازیگری استعداد غریبی دارید.

چه فایده آخه؟ من واقعا ۲۰ سال متن زیر بغل هزار جا رفتم. ۵۰ مدل آیتم های سبک درک داشتم. بعد خودم تعریف می کردم و بازی می کردم که طرف سمرایه گذاری کند. آخرش می گفت «نه! این یعنی چی؟ بامزه نیست.» می گفتم بابا به خدا بامزه می شود. ۸۰ درصدش به بازی من است. طنز تصویری بود. طرف فکر می کرد باید اس ام اس باشد که بخنداند. درکی از طنز تصویری نداشت. برای همین تمام شخصیت هایی که توی این قصه ها داشتم را توی کارهای این و آن بازی کردم. «قل مراد» یا «بامشاد» توی کارهای مدیری مثلا... اینها کاراکترهای قصه های خودم بودند. ولی راستش هیچ کس تحویلم نگرفت.

*برای خودتان سوال نیست که چرا مثلا عطاران یا مدیری را تحویل می گرفتند ولی شما را نه؟

به خدا نمی دانم. یک کاری ساختم به اسم «وفا ۲۰۱۲». حدودا ۱۰۰ دقیقه بود. تهیه کننده گفت من ۷۰ دقیقه می خواهم. کارم نابود شد و هیچی از قصه من نماند. بعد یک بخشی اش انیمیشن بود اما چون با انیماتورها تسویه حساب نکردند، آنها هم انیمیشن ها را ندادند. موسیقی رویش کار نشد، حتی صداگذاری نشد. نهایت کم لطفی را در حق من کردند. بهنوش بختیاری، علی کاظمی و یوسف تیموری برای این کار افتخاری آمدند بازی کردند. حالا بازیگر نقش اصلی خانم فیلم بازی اش خوب بود اما من حتی این قدرت را نداشتم که بگویم لااقل یک بازیگر چهره جدی بیاورید. اگر بود، کار را خیلی بالا می کشید. این قدر توی این کار فقیر و بیچاره بودم که نهایتش یک معجون بی سرو ته درآمد. من قصه اش را خیلی دوست داشتم. ولی حالا خیلی گران تمام شد. ای کاش می توانستم این قصه را وقتی کار کنم که یکی بهتر ساپورتم کند. ان شالله کارهای بعدی خوب درآید.