چهره های سیاسی که اردوغان کنار گذاشت

مجله همشهری دیپلماتیک - حسن اشرفی: بعد از عبور از حزب عدالت و توسعه از گردنه دشوار انتخابات پارلمانی در نوامبر ۲۰۱۵ (آذر ۹۴)، اردوغان بر تکاپوهایش برای تثبیت موقعیت سیاسی خوش با تصویب قانون اساسی جدید و افزایش اختیاراتش به منزله رییس جمهور ترکیه افزود. تردیدی نمی توان داشت که بازنده و برنده دو انتخابات پارلمانی سال گذشته کسی غیر از اردوغان نبود. قماری که هرچند وی از فرجامش خرسند بود اما نتیجه آن به معنای توقف رشد شکاف ها در سطح ملی و در لایه های بالا و زیرین آک پارتی نبود.

اردوغان و شماری از چهره های حزب عدالت و توسعه در سال های اخیر زاویه هایی پیدا کرده بودند که با آشکار شدن شواهد اراده اردوغان معطوف به حفظ همه جانبه قدرت در ید خویش، افزایش یافته بود. ریزش های فراوان و بی سابقه در حزب، حکایت از نارضایتی و انزوای چهره های شاخص آک پارتی دارد.

هرچند در تصاویر یادگاری مراسم عروسی سمیه اردوغان در ۲۵ اردیبهشت ماه سال جاری از شاخص ترین ناراضی آک پارتی، عبدالله گل تا جدید ترین اخراجی از قطار اردوغان، داوود اوغلو که در ۱۶ اردیبهشت ماه استعفای خود را از ریاست حزب و نخست وزیری ترکیه اعلام کرد، در کنار عروس و داماد حضور داشتند، اما لبخندهای تصنعی این یاران سابق اردوغان را نباید به حساب رضایت قلبی آنان از مسیری که رییس جمهور می رود، گذاشت.

فتح الله گولن


با به قدرت رسیدن آک پارتی دو جریان مهم اسلام گرای ترکیه: جنبش ملی گوروش که هسته اولیه آک پارتی بود و جریان گولن، با پیشینه و سلوکی متفاوت به ائتلافی تاکتیکی دست زدند تا در برابر رقیب مشترک یعنی نظامیان و کمالیست های ترکیه، پیروزی خود را در کسب قدرت تضمین کنند.

اما پس از آنکه اردوغان توانست موضع خود را در حاکمیت ترکیه ثبت کند، این اتحاد به نزاعی شدید بدل شد و در ماجرای افشاگری های جماعت گول در دی ماه ۱۳۹۲ و متهم ساختن جمعی از وزرای دولت و نزدیکان اردوغان به فساد مالی، شکاف و نقار بین دو یار دیرین به رویارویی تمام عیار بدل شد و کار به آنجا رسید که اردوغان جماعت گولن و شخص وی را تروریست خواند و او را متهم به راه اندازی «دولت موازی» درون حاکمیت ترکیه کرد. برخورد با جریان گولن کماکان در دستور کار اردوغان قرار دارد.

عبدالله گل


«کتاب ۱۲ سال با عبدالله گل» نوشته «احمد سور» سخنگوی رییس جمهور سابق ترکیه، که در مورد اختلافات وی با اردوغان است و همزمان با اعلام نتایج انتخابات پارلمانی هفتم ژوئن ۲۰۱۵ (۱۷ خرداد ۹۴) و شکست آک پارتی منتشر شد، بر شایعات در مورد شکاف های بین گل و اردوغان در موضوعات مهمی همچون اصلاح قانونی اساسی، سیاست خارجی و تظاهرات پارک گرزی در سال ۲۰۱۳ (۱۳۹۲) صحه گذاشت.

به نظر می رسد گل تمایل داشت تا پس از اردوغان با برنامه احیای روابط بین ترکیه و اتحادیه اروپا، اشتباهات سیاست خارجی را اصلاح و چهار وزیر سابق متهم به فساد را به دادگاه عالی بفرستد و پس از آن به حزب بازگردد؛ اما اردوغان اجازه چنین کاری را نداد. با این حال گل شخصیتی نبود که با اردوغان درگیری جدی ایجاد کند و تنها در ماه های اخیر به آرامی نسبت به موضوعات مرتبط با آزادی و دموکراسی، انتقاداتی از اردوغان کرد.

همین انتقادات ملایم سبب شد تا نام وی در فوریه سال ۲۰۱۶ (بهمن ۹۴) از فهرست اعضای موسس آک پارتی در سایت رسمی این حزب خارج شود. وفاداران به اردوغان معتقدند گل از متحدان «فتح الله گولن» است که بعد از رسوایی بزرگ مالی در دولت اردوغان در سال ۲۰۱۳ وی به عنوان هم ترین دشمن اردوغان شناخته شد.

بولنت آرینچ


«بولنت آرینچ» از موسسان آک پارتی، یکی از چهره هایی است که در انتقاد از اردوغان کمتر محافظه کاری به خرج می دهد. وی از سال های ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۷ (۱۳۹۶-۱۳۹۱) سخنگو و از سا سال های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۵ (۱۳۹۴-۱۳۸۸) معاون نخست وزیر و یکی از بازیگران کلیدی آک پارتی تا سال گذشته بوده که اکنون در زمره مغضوبین اردوغان است.

اگرچه آرینچ و اردوغان از زمان تاسیس حزب، با یکدیگر اختلاف نظر داشتند اما این اختلافات علنی نبود تا اینکه موضع گیری های آرینچ در تخطئه برخوردها با معترضان پارک گزی، پرده از شکاف بین آنها برداشت. با پایان دوره نمایندگی آرینچ در پارلمان در ژوئن ۲۰۱۵ (خرداد ۹۴) وی به منزله یکی از منتقدان اردوغان از حلقه قدرت بیرون گذشته شد.

آرینچ در سال گذشته گفت کیش شخصیتی که پیرامون رییس جمهور پدید آمد، سبب شد که عدالت و توسعه از «حزبی برای ما» به «حزبی برای من» فروکاسته شود. ابراز نگرانی آرینچ از بازی قدرت اردوغان زمانی جدی تر شد که وی بعد از انتخابات پارلمانی ماه ژوئن، اقداماتی را در جهت برداشتن موانع تصویب قانون اساسی جدید و تقویت اقتدار حاکمیتی خود به انجام رساند.

حسین چلیک


از پدری عرب و مادری کرد است. وی نخستین مشاور اردوغان بود که ابتدا به عنوان وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه منصوب شد سپس مسند وزارت آموزش ملی را برعهده گرفت. وی که روزگاری نفر دوم آک پارتی و از مقربان اردوغان محسوب می شد، امروز به اتهام نزدیکی به جریان گولن به حاشیه آک پارتی رانده شده است.

بشیر آتالای


پیشنهاد وی به عنوان وزیر آموزش ملی مورد قبول رییس جمهور نجدت سزر واقع نشد و پس از رفتن سزر از ریاست جمهوری بود که اردوغان وی را در سال های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۱ (۱۳۹۰- ۱۳۸۶) به سمت وزیر کشور منصوب کرد و پس از آن تا سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳) معاون نخست وزیر بود. وی نیز به اتهام گرایش به جریان گولن به حاشیه آک پارتی رانده شده است.

احمد داوود اوغلو


در پنجمین کنگره آک پارتی در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۵ (۲۱ شهریور ۹۴) که تحت تاثیر انتخابات هفتم ژوئن برگزار شد و آک پارتی نخستین شکست در انتخابات پارلمانی را بعد از ۱۳ سال تجربه می کرد، اختلافات عمیق درون حزبی نمایان شد. داوود اوغلو که قصد داشت تا در قامت یک رهبر تمام عیار حزبی ظاهر شود، تلاش کرد تا نام چهره های نزدیک به خود نظیر لطفی اولان، علی ساریکایا و ضیا آلتون ییلدیز را در کمیته های اجرایی قرار دهد. وی هم چنین از گنجاندن نامی نظیر بین علی ییلدیریم (وزیر حمل و نقل سابق و نخست وزیر کنونی) از معتمدان اردوغان در این فهرست خودداری کرد.

این تلاش ها اما نتیجه عکس داد و اردوغان که از این فهرست اطلاع یافته بود در یک اقدام پیشگیرانه با جمع آوری امضا از نامزدی بن علی ییلدیریم به عنوان رهبر آک پارتی حمایت کرد. داوود اوغلو هم که بازی را به ییلدیریم باخته بود، بلافاصله فهرستی از افراد مورد علاقه اردوغان برای کمیته های اجرایی تهیه کرد. در این فهرست ۵۰ نفره نام هیچ یک از نزدیکان داوود اوغلو به چشم نمی خورد. سرانجام ستاره اقبال داوود اوغلو در سپهر سیاست ترکیه که در سال ۲۰۰۹ (۱۳۸۸) و با مجوز اردوغان درخشیدن گرفته بود در سال ۲۰۱۶ (۱۳۹۵) افول کرد و وی با اشاره اردوغان ریاست آک پارتی و کرسی نخست وزیر ترکیه را از کف داد.

علی باباجان


وی نماینده فعلی آک پارتی در پارلمان و وزیر پیشین اقتصاد و امور خارجه است. علی باباجان مذاکره کننده ارشد ترکیه در مذاکرات پیوستن به اتحادیه اروپا و معاون پیشین نخست وزیر بود. وی بیش از آنکه دارای شکاف های ایدئولوژیک با اردوغان باشد، بر سر نحوه مدیریت کشور با رییس جمهور اختلاف نظر دارد. یکی از ابعاد این اختلاف به مساله مدیریت اقتصادی باز می گردد که علی باباجان معتقد به سرمایه گذاری های خارجی در کشور است.

دیدگاهی که فردی نظیر محمد شیمشک، وزیر دارایی کابینه داوود اوغلو نیز از هواداران آن به حساب می آید و این در حالی است اردوغان چنین رویکردی را رد می کند. درواقع همین سیاست های اقتصادی بوده که به دستاویزی برای مخالفان باباجان و شیمشک جهت معرفی آنان به منزله چهره هایی غیرملی تبدیل شده است. اینکه اردوغان به نرخ بهره بانک مرکزی ترکیه که این کشور را به مقصدی جذاب برای سرمایه های خارجی تبدیل کرده بود انتقاد داشت، ریشه در همین نگاه وی دارد.

بن علی ییلدیریم


با حفذ تمامی چهره های شاخص آک پارتی از صدر این حزب، بن علی ییلدیریم وزیر حمل و نقل سابق به عنوان رایست حزب حاکم و نخست وزیر جدید ترکیه منصوب شد. ولی متولد ۲۰ دسامبر سال ۱۹۵۵ (۲۹ آذر ۱۳۳۴) در شهر رفاهیه است. او از جمله سیاستمدارانی است که موافق تغییر نظام پارلمانی ترکیه به نظام ریاستی است و بیش از دو دهه از یاران نزدیک اردوغان و از بنیان گذاران حزب عدالت و توسعه ترکیه بوده است. به نظر می رسد که در سناریوی اردوغان وی قرار است نقش محلل انتقال قدرت در ترکیه از نخست وزیر به رییس جمهور را ایفا کند.