عزت الله فولادوند، روشنفكري «در سنگر آزادي»

به ياد آوريد كه در آن روزگار هنوز عصر نفي خشونت فرا نرسيده بود و هنوز «خشونت» مذموم نبود؛ مهم اين بود كه چه كسي خشونت مي‌ورزد نه اينكه چرا خشونت مي‌ورزد و اگر صاحب خشونت واجد مشروعيت هم بود از نظر افكار عمومي خطايي مرتكب نشده بود. اين كتاب از آن زمان تاكنون هرگز تجديد چاپ نشد و هنوز ناياب است ظاهراً انتشارات خوارزمي پس از درگذشت مرحوم حيدري يك سالي است كه كتاب را براي اخذ مجوز تجديد چاپ به اداره كتاب ارشاد داده و هنوز جواز بازچاپ صادر نشده است.

چندي بعد در سال 1361 عزت‌الله فولادوند رساله‌اي ديگر از هانا آرنت را ترجمه و چاپ كرد: «انقلاب» كتابي كه حداقل در نامش خلاف عادت جماعت نبود اما در درون داستان ديگري داشت. باز در روزگاري كه هم جامعه و قدرت يكصدا در نكوهش آمريكا سخن مي‌گفتند عزت‌الله فولادوند اثري را ترجمه كرده بود كه انقلاب آمريكا را مي‌ستود و آن را بر قبله‌هاي روشنفكران يعني انقلاب‌هاي فرانسه و روسيه و چين و كوبا و... ترجيح مي‌داد. اين در حالي بود كه حتي درباره‌ي اينكه آمريكايي‌ها انقلاب كرده‌اند ميان روشنفكران اجماعي وجود نداشت و آن را بيشتر نبردي استقلال‌طلبانه احساس مي‌كردند تا انقلابي آزادي‌خواهانه.

ترجمه‌ي «در سنگر آزادي» فون هايك و نيز مقاله‌ي «روشنفكران و سوسياليسم» او در كتاب «خِرد در سياست» باز هم نشان از انتخاب‌هاي مناسب فولادوند دارد. در دهه‌ي ۷۰ گروهي از روشنفكران اصلاح‌طلب از اين نكته مهم غافل بودند كه «اقتصاد ‌آزاد» و «حكومت قانون» اهميتي به مراتب بيش از «دموكراسي‌خواهي» دارد و «رشد اقتصادي» بيش از «مبارزه سياسي» مي‌تواند به استقرار آزادي منتهي شود و «توسعه» را به ارمغان آورد. عزت‌الله فولادوند با اين ترجمه‌ها مي‌توانست اين غفلت را به روشنفكران اصلاح‌طلب يادآوري كند.

به شهادت مقدمه‌هاي عزت‌الله فولادوند بر ترجمه‌هايش و نيز مقاله‌هاي مستقلي‌ كه از او چاپ شده است او تنها يك مترجم نيست هر چند كه ترجمه هرگز كاري خُرد نيست. مترجم دوبار تفكر مي‌كند يك بار در زبان مبدأ و يك بار در زبان مقصد و زبان اگر خانه‌ي انديشه باشد تنها لفظ نيست، معنايي دارد كه در ترجمه بايد فهميده شود و اگر گاه معنا در گرداب ترجمه گير كرد چاره‌اي جز انتقال روح آن و حتي واژه‌سازي وجود ندارد كاري كه مترجماني مانند عزت‌الله فولادوند، داريوش آشوري، حميد عنايت، محمدحسن لطفي و خشايار ديهيمي انجام مي‌دهند. مترجم بي‌شك متفكر است و عزت‌الله فولادوند مترجم سترگي است چون متفكر است. اما جز اين فرزانگي، هنر بزرگ عزت‌الله فولادوند فهم نياز جامعه‌اش به ترجمه آثار متفكران آزادي‌خواه است و همين بهنگامي است كه سبب مي‌شود او را روشنفكري سترگ هم بخوانيم.

اگر روشنفكر كسي است كه نيازهاي جامعه‌اش را بشناسد و بداند چه زمان به ترجمه‌ي «خشونت» يا «انقلاب» يا «جامعه باز» يا «در سنگر آزادي» دست زند بي‌شك عزت‌الله فولادوند از مسوول‌ترين روشنفكران ايراني است كه در برابر مسموميت ذهن دانش‌آموختگان علوم انساني در ايران با ايدئولوژي‌هاي چپ به ترجمه‌هايي مستقل و مؤثر روي آورد. همچنان كه علي دهباشي خبر داده كه اين روزها او سرگرم ترجمه درس‌گفتارهاي هانا آرنت است. عزت‌الله فولادوند كمتر مصاحبه مي‌كند چون اهل جنجال نيست. يكبار ده سال پيش هنگامي كه سردبير مجله‌ي «همشهري ماه» بودم مصاحبه با آن مجله را تنها به شرطي پذيرفت كه مكتوب باشد و چنين هم شد. عزت‌الله فولادوند چهل سال است كه «در سنگر آزادي» تك و تنها آثار استادان آزادي را براي جامعه‌اي كه شاه و گدا در آن سوسياليست‌اند ترجمه و تفسير و ترويج مي‌كند. در كشوري كه حتي روشنفكرانش آزادي را در استبداد مي‌جويند وجود عزت‌الله فولادوند مغتنم است. تولدتان مبارك استاد!