هفت سوال جنجالی درباره دکتر بهشتی

مجله چلچراغ: زندگی و شخصیت دکتر بهشتی از چند حیث دارای اهمیت است. اول اینکه او تحصیلات دانشگاهی را تا سطح دکترا (فلسفه و حکمت اسلامی) و تحصیلات حوزوی را تا سطح اجتهاد طی کرد و اولین کسی بود که حوزه را به سمت دانش های معاصر سوق داد و به طور مثال به طلبه ها زبان انگلیسی یاد می داد تا با دنیای نو آشنا شوند.

آیت الله بهشتی موسس دبیرستان «دین و دانش» در قم است و نقش او در سال های حضورش در آلمان، آنقدر پررنگ و قوی است که می توان او را سبب آشنایی بسیاری با اسلام دانست؛ اسلامی که با مقتضیات زمان همخوان بود و نوگرایی را سرلوحه داشت. معمولا زندگی و افکار شخصیتی از این جنس، می تواند با چالش هایی همراه باشدو منتقدان او می توانند در طیف های گوناگون فکری قرار بگیرند.

دکتر بهشتی عملا از دو سوی حامیان انقلاب و مخالفان آن با نقدهایی روبرو می شد و همین نکته سبب شد تا حاشیه هایی درباره اش شکل بگیرد. این حاشیه ها و عملا شایعه پرکنی ها، حتی گاه به زندگی نامه های او هم راه یافته است. در ادامه به هفت نکته ای می پردازیم که به نادرستی پیراموش دکتر بهشتی وجود دارد.

آیا بهشتی ضد ایران بود؟

یکی از عجیب ترین نکاتی که در مورد دکتر بهشتی می گویند، انتقادهای او به نمادهای ایرانی بود. می گویند آیت الله بهشتی می خواسته در ابتدای انقلاب، حتی پرچم ایران را تغییر دهد و از سویی، به شدت با نمادهای ایرانی از جمله کوروش و داریوش مخالف بود. نخست آن را باید ببینیم او چه نکاتی را در چه زمانی مطرح کرده است. دکتر بهشتی یکی از مخالفان سرسخت انترناسیونالیسیم (جهان وطنی) کمونیستی بود.

در آن سال ها، حزب توده به شدت از این مرام دم می زد و همه چیز را در خدمت برادر بزرگ (شوروی) می دید. اتفاقا توجه دکتر بهشتی به ایران و ملیت ایرانی را می توان در مخالفت با طرفداران جهان وطنی دید. با این همه، او نظام پادشاهی را همیشه نقد می کرد و برایش کافی بود تا نشانه شیر و خورشید شاهنشاهی از پرچم ایران حذف شود. آیا می توان این نکته را ضدیت او با فرهنگ و تمدن ایرانی دانست، به ویژه در آن سال های شور و شوق که همه منتقد نظام سلطنتی بودند؟

آیا او مخالفانش را حذف می کرد؟

می گویند یکی از ترفندهای آیت الله بهشتی آن بود که مخالفانش را حذف می کرد اما شواهد بسیاری وجوددارد که او چنین شخصیتی نداشت. میز گرد مشهور تلویزیونی دکتر بهشتی که با حضور منتقدان آن روزگار همچون حزب توده، چریک های فدایی خلق و جمعیت خلق مسلمان برپا شد، نشان می دهد که دکتر بهشتی اهل گفتگو و منطق بود و نه حذف مخالف. چنان که دکتر پیمان می گوید: «به هر حال آقای بهشتی با خیلی های دیگر متفاوت بود. ایشان به گفتگو و تحمل عقیده مخالف اعتقاد داشت و در گفتگو لااقل پایبند به استدلال بود و نظر مخالف خودر ا می شنید و تحمل می کرد.»

روایت مهندس بازرگان: «مرحوم بهشتی واقعا فرد مدیری بود و نسبت به دیگران، زبان ما را بهتر می فهمید که می گفتیم کار باید نظم داشته باشد و معلوم باشد که چه کسی رئیس و مسئول باشد و تصمیمات باید به رأی گذاشته شود. جریان ما در آن جمع - شورای انقلاب - بیشتر با مرحوم بهشتی و مرحوم مطهری کنار می آمد.»

همسر او آلمانی بود؟

یکی از شایعه هایی که در مورد دکتر بهشتی می گفتند، این بود که می گفتند همسر او آلمانی است و این نکته را به عنوان یک انتقاد جدی طرح می کردند. اصلا شما گمان کنید که همسر دکتر بهشتی آلمانی است و حتی بلد نیست یک کلمه به زبان فارسی حرف بزند. آیا این نکته می تواند به عنوان انتقاد مطرح شود؟ این شایعات و اتهامات اغلب از طریق شب نامه ها، جزوات و نشریات محلی منعکس و در میان مردم انتشار می یافت. گاهی می نوشتند: بهشتی فئودال زاده و سرمایه دار است. گاهی می گفتند: او در شمال تهران منزلی دارد که فاصله در ورودی آن با ساختمان به ۲۰ دقیقه پیاده روی نیاز دارد.

در این میان بهشتی چه می توانست بکند؟ او طی سفری به جبهه ها مجبور شد همسرش را نیز با خود به اهواز بیاورد تا او در میان رزمندگان سخنرانی کند و آنها از نزدیکمشاهده کنندکه همسر بهشتی آلمانی نیست و فارسی هم خوب بلد است.

همسرش چند جلسه در «زینبیه اهواز» برای خانم ها و بسیجی ها صحبت کرد، ولی تاثیر چندانی نداشت، چرا که آن دو هنوز به تهران نرسیده بودند که شایعه دیگری بر شایعات قبلی افزوده شد و گفتند: «این خانم همسر بهشتی نبود و فرد دیگری را آوردند به جای او صحبت کرد.» در این مورد چه می توان گفت؟

آیا بهشتی سختگیر بود؟

یکی از وجوه بارز دکتر بهشتی نگاه سیستماتیک او بود. او نظم عجیبی در کارهایش داشت و همه کسانی که او را از نزدیک می شناختند، می دانستند که مو لای درز این نظم نمی رود. در نتیجه افرادی که می خواستندکار غیرتشکیلاتی انجام دهند، نمی توانستند با این نظم کنار بیایند. پیدایش حزبی به عنوان «حزب جمهوری اسلامی» به همت دکتر انجام شد و اگر نگاه تشکیلاتی او نبود، همه چیز به هم می ریخت.

آیا او شخصیتی خشک داشت؟

می گویند دکتر بهشتی همیشه با صدای راسخ و تند حرف می زد،حال آن که شواهد تاریخی نشان می دهد او فردی شوخ طبع بود. می گویند روزی دکتر در محفلی نشسته بودو همه سوال می کردند تا یکی در حالی که مشخص بود می خواهد اسباب تحقیر او را فراهم کند، گفت: «آقای بهشتی! می گویند در بهشت رودهایی از عسل روان است. تکلیف من که به عسل علاقه ندارم چیست؟!» همه خندیدند! دکتر چند لحظه مکث کرد و گفت: «اول باید ببینیم شما را به بهشت راه می دهند، بعد ببینیم با مشکل شما که از عسل خوشتان نمی آید چه باید کرد!» البته توضیحات دیگری هم داد اما نکته مهم آن است که او به جای عصبانی شدن، به زبان همان فرد سخن گفت.

آیا می توان او را قانون گریز دانست؟

یکی از خصوصیات مهم شخصیتی دکتر بهشتی، توجه او به قانون است. می گویند در روزهای نخستین پیروزی انقلاب، یکی از دوستان مسئله ای را مطرح کرد و دکتر با او مخالف بود، چون با قانون مخالفت داشت. این دوست می گفت که این با قانون حکومت شاه نمی خواند و می توان این قانون را نادیده گرفت اما دکتر گفت که تا زمانی که قانون جدید مصوب نشده، باید قانون گذشته را رعایت کرد.

چرا دکتر به آلمان رفت؟

گاهی این نکته طرح می شود که چرا دکتر بهشتی مدتی در آلمان بود. ماجرا این بود که از دکتر بهشتی خواستند که به آلمان برود و اداره مسجد هامبورگ را برعهده بگیرد. از طرف دیگر با توجه به کشته شدن منصور و نقش شاخه نظامی هیئت های موتلفه در آن، دوستان دکتر بهشتی به دنبال خارج کردن او از کشور بودند. با وجوداین که ساواک مسافرت ایشان را به هامبورگ به مصلحت نمی دانست، بر اثر تلاش های آیت الله خوانساری، موفق به مسافرت به آلمان شد. در نتیجه او بدون آن که تمایل چندانی داشته باشد، به آلمان رفت. حضور آیت الله بهشتی در آلمان فصل تازه ای است که می تواند دستمایه یک یادداشت دیگر باشد.