نخستین ردپای آنفلوانزا در تاریخ بشر

فرادید: بقراط در قرن پنجم پیش از میلاد بیماری‌ای را توصیف کرده است که بسیار شبیه به آنفلوانزا به نظر می‌رسد.

معمول است که برای هر سرماخوردگی و آبریزش بینی بگوییم «آنفلوانزا گرفته‌ام»؛ اما آنفلوانزای واقعی بیماری ساده‌ای نیست و اغلب با تب‌های بالا، دردهای شدید عضلانی، فرسودگی شدید و حالتی نزدیک به هذیان همراه است که مبتلایان را برای چندین روز در بستر نگه می‌دارد.

شیوع آنفلوانزا تنها در چندصد سال گذشته موجب مرگ میلیون‌ها نفر در سراسر جهان شده‌ است. برآورد می‌شود که در همه‌گیری سال ۱۹۱۸ حدود ۵۰ میلیون نفر در سراسر دنیا جان باختند، که بیش از نیم میلیون نفر از آنان در ایالات متحده بودند.

بقراط آنفلوانزا را در سده پنجم پیش از میلاد توصیف می‌کند

مورخان پزشکی، توصیفِ بیماری‌ای مشخص را که در سده پنجم پیش از میلاد توسط پزشک یونانی، بقراط (همان که پزشکان امروزی سوگند بقراط را به نام او یاد می‌کنند) ارائه شده، قدیمی‌ترین گزارش شناخته‌شده از آنفلوانزا می‌دانند.

او در کتاب «همه‌گیری‌ها» درباره «سرفه پرینتوس» هشدار می‌دهد؛ بیماری‌ای که اغلب در میانه زمستان بروز می‌کرد و با «تب... گلودرد، التهاب ریه‌ها و مشکلات دیگر» همراه بود.

در زمان بقراط، این «سرفه» به شهر باستانی یونانیِ «پرینتوس» نسبت داده می‌شد؛ شهری که در کنار دریای مرمره امروزی در ترکیه قرار داشت. اما پژوهش‌ها نشان می‌دهد که آنفلوانزا با گونه‌های مختلف خود، از مدت‌ها پیش‌تر در سراسر جهان انسان‌ها را گرفتار کرده است و عامل اصلی آن پرندگان بوده‌اند؛ به‌ویژه پرندگانی که در زیستگاه‌های آبی زندگی می‌کنند.

«منبع اصلی ویروس آنفلوانزای A پرندگان آبزی هستند»، این را جسی بلوم، بیوشیمی‌دانی که تکامل ویروس‌ها را در مرکز سرطان فرد هاچینسون مطالعه می‌کند، می‌گوید. او ادامه می‌دهد: «تنوع بسیار گسترده‌ای از ویروس آنفلوانزای A در میان پرندگان آبزی در گردش است، و تقریباً با قطعیت می‌توان گفت که آنفلوانزای A در این پرندگان، بسیار پیش‌تر از آن‌چه در تاریخ ثبت‌شده بشر آمده، در حال گردش بوده است.»

انتقال ویروس از پرندگان آبزی

یکی از مشکلات این است که ویروس‌هایی مانند آنفلوانزا «زئونوتیک» [مشترک] هستند؛ یعنی می‌توانند به برخی یا حتی بسیاری از گونه‌های دیگر منتقل شوند. گاهی ویروس آنفلوانزای A از پرندگان آبزی به حیوانات دیگر، ازجمله انسان‌ها، سرایت می‌کند. این امر می‌تواند به بروز یک شیوع منجر شود و آن شیوع نیز ممکن است باعث جهش‌های ژنتیکی در سویه اولیه شود.

سویه آنفلوانزای B از نظر میزان خطر برای انسان‌ها هم‌سطح آنفلوانزای A دانسته می‌شود، در حالی که آنفلوانزای C معمولاً خفیف‌تر است.

شیوع‌های شدید آنفلوانزا در سراسر تاریخ رخ داده‌اند. همه‌گیری سال ۱۹۱۸ پیش از خود با «آنفلوانزای روسی» در سال ۱۸۸۹ همراه بود و پس از آن «آنفلوانزای آسیایی» در سال ۱۹۵۷ رخ داد. تصور می‌شود که این همه‌گیری‌ها عمدتاً بر اثر انتقال انسان‌به‌انسان ویروس ایجاد شده باشند، اما به ‌احتمال زیاد منشأ آن‌ها افرادی بوده‌اند که به ‌طور منظم با پرندگان در تماس بوده‌اند؛ برای نمونه در مزارع یا بازارهای زنده فروش طیور.

پرندگان پرورشی مانند مرغ‌ها می‌توانند به آنفلوانزا مبتلا شوند؛ آن هم از طریق آبی که توسط پرندگان آبزی آلوده شده است. سپس انسان‌هایی که با این پرندگان پرورشی کار می‌کنند، در معرض این ویروس قرار می‌گیرند.

بلوم می‌گوید: «همه‌گیری سال ۱۹۱۸ احتمالاً از یک ویروس پرندگان منشأ گرفته است که یا مستقیماً به انسان منتقل شده، یا از طریق یک میزبان پستاندارِ واسطه دیگر به انسان رسیده است.»

او می‌افزاید: «شواهد مولکولی کافی وجود ندارد تا بتوان با اطمینان کامل مسیر دقیق انتقال آن به انسان را مشخص کرد.»

چرا مهار آنفلوانزا این‌قدر دشوار است

آنفلوانزا تنها بیماریِ منشأگرفته از حیوانات نیست که انسان‌ها را آلوده می‌کند؛ «هزار شوک طبیعی» مورد اشاره شکسپیر شامل چندین نوع طاعون، مالاریا، هپاتیت، هاری و ابولا نیز می‌شود. اما ویروس آنفلوانزا ویژگی‌هایی دارد که مقابله مؤثر با آن را دشوار می‌کند.

نخست این‌که آنفلوانزا یک ویروس RNA است؛ یعنی کُد ژنتیکی آن به ‌جای DNA دورشته‌ای که بسیاری از ویروس‌های دیگر دارند، از یک رشته واحد اسید ریبونوکلئیک تشکیل شده است. درنتیجه، این ویروس نسبتاً سریع گسترش می‌یابد و به سویه‌های جدید جهش پیدا می‌کند؛ به همین دلیل است که تزریق واکسن جدید آنفلوانزا هر سال توصیه می‌شود.

علاوه بر این، سویه‌های مختلف آنفلوانزا می‌توانند هنگام آلوده کردن یک میزبان مشترک، مواد ژنتیکی خود را با یکدیگر مبادله کنند و به این ترتیب سویه‌های تازه بیشتری پدید آورند. از سوی دیگر، مخزن دائمی پرندگان همواره وجود دارد و هر زمان آماده است تا آنفلوانزا را دوباره در میان انسان‌ها بازبذرپاشی و احیا کند.

اما همیشه چنین نبوده است. پژوهش‌های به دست آمده بر پایه مواد ژنتیکی باستانی از بقایای انسان‌های کهن، نشان می‌دهند که نیاکان ما از چندین بیماری ویروسی رنج می‌برده‌اند؛ اما پژوهشگران هیچ نشانه‌ای از آنفلوانزا نیافته‌اند.

RNA مورد استفاده ویروس آنفلوانزا به‌سرعت تجزیه و تخریب می‌شود؛ با این حال، برخی دانشمندان اکنون بر این باورند که انسان‌ها تا زمانی که به پرورش پرندگان روی نیاوردند، واقعاً به آنفلوانزا مبتلا نمی‌شدند؛ یعنی در بازه‌ای حدود ۱۰ هزار تا ۵ هزار سال پیش.

«از زمان نخستین اهلی‌سازی پرندگان، آنفلوانزا همواره یکی از مسری‌ترین بیماری‌هایی بوده است که ما می‌شناسیم»، این را مایکل گرگر، پزشک و سخنران عمومی آمریکایی، می‌گوید. او هشدار می‌دهد که شیوع یک سویه جدید آنفلوانزای منشأگرفته از پرندگان - مانند همه‌گیری سال ۱۹۱۸ - می‌تواند بار دیگر رخ دهد.

او می‌گوید: «آخرین باری که یک ویروس آنفلوانزای پرندگان با انسان سازگار شد، بدترین طاعون تاریخ بشر را رقم زد.»