چین تا کجا پای ایران میایستد؟
مقایسه تجربه اتحادیه اروپا، دستکم از نظر شکلگیری پیوندهای اقتصادی میان کشورها به فهم این موضوع کمک میکند.
روزنامه اطلاعات نوشت: نشست امسال سازمان همکاری شانگهای در بیشکک از یک جهت قابل توجه بود؛ سالهاست وقتی نام این سازمان مطرح میشود، بحثها رنگ سیاسی و امنیتی دارد، در حالی که شاید مهمترین پرسش امروز این باشد که شانگهای تا چه اندازه میتواند به یک مجموعه مؤثر اقتصادی تبدیل شود؟
مقایسه تجربه اتحادیه اروپا، دستکم از نظر شکلگیری پیوندهای اقتصادی میان کشورها به فهم این موضوع کمک میکند. شانگهای نه ساختار اروپا را دارد و نه اعضایش به آن میزان همگرایی رسیدهاند، اما تجربه اروپا نشان داده که قدرت یک مجموعه منطقهای فقط از سیاست و توان نظامی نمیآید؛ تجارت، بانکداری، سرمایهگذاری و درهمتنیدگی اقتصادها نیز برای اعضا امنیت میسازد.
این ظرفیت بهویژه برای کشوری مانند ایران قابل چشمپوشی نیست که بخش مهمی از فشار خارجی بر آن، نه در میدان نظامی، بلکه در حوزه اقتصاد و مبادلات مالی اعمال میشود.
امروز کشوری ممکن است از نظر نظامی قدرتمند باشد، اما اگر نتواند پول جابجا کند، نفت و کالای خود را بفروشد یا به شبکههای بانکی و مسیرهای تجاری دسترسی داشته باشد، بخشی از قدرت و امنیت خود را از دست میدهد. پرسش اصلی برای ایران این نیست که در زمان بحران، کدام کشور به کمک نظامی میآید، بلکه این است که عضویت در شانگهای چقدر میتواند راههای بیشتری برای تجارت، دریافت پول، سرمایهگذاری و ترانزیت باز کند و از اثر تحریمها بکاهد؟
یکی از ابزارهای اصلی آمریکا برای اعمال فشار، تحریمهای ثانویه است. نه فقط شرکتهای آمریکایی، بلکه یک بانک چینی، هندی یا اروپایی هم ممکن است مجبور شود میان معامله با ایران و دسترسی به بازار و نظام مالی آمریکا یکی را انتخاب کند. همین مسئله باعث شده بسیاری از بانکها حتی وقتی قوانین داخلیشان مانع ایجاد نمیکند، ترجیح دهند وارد چنین معاملاتی نشوند؛ نه از سر ملاحظات سیاسی، بلکه بر اساس محاسبه هزینه و ریسک حضور در بازار آمریکا .
به همین دلیل رفتار چین اهمیت دارد. اگر پکن با فشار بیشتری روبرو شود، تا کجا حاضر است از استقلال حقوقی و اقتصادی خود دفاع کند؟ چین در چند سال گذشته بهتدریج قوانینی برای مقابله با اجرای برخی تحریمها و قوانین فرامرزی خارجی وضع کرده است. این موضوع در ظاهر حقوقی است، اما پیام سیاسی روشنی دارد: پکن نمیخواهد هر تصمیمی که در واشنگتن گرفته میشود، بیچونوچرا در اقتصاد چین هم اجرا شود.با این حال نباید تصور کرد با تصویب چنین قوانینی، از فردا همه بانکهای بزرگ چینی آماده همکاری با ایران میشوند؛ بانکی که مبادلات گسترده با آمریکا و اروپا دارد همچنان سود و زیان خود را محاسبه میکند. اما اتفاق مهمتری در حال رخ دادن است: برای سالها آمریکا تحریم میکرد و دیگران هزینه سرپیچی را میسنجیدند، اما اکنون چین تلاش میکند ابزارهای حقوقی و اقتصادی خودش را هم وارد این معادله کند. این وضعیت برای ایران بیاهمیت نیست، چون اقتصاد چین آنقدر بزرگ و متنوع است که همه شرکتهایش به یک اندازه به آمریکا و اروپا وابسته نیستند و هرچه تجارت ایران با همین بخشها انجام شود، دامنه اثر تحریمهای ثانویه محدودتر میشود.
بحث همکاریهای بانکی میان اعضای شانگهای نیز در همین چارچوب اهمیت دارد؛ از استفاده بیشتر از ارزهای ملی گرفته تا توسعه سازوکارهای بینبانکی. مشکل ایران در سالهای گذشته فقط فروش نفت نبوده، بلکه این بوده که پول حاصل از فروش چگونه دریافت، منتقل و صرف خرید کالا شود؛ به همین دلیل هر سازوکاری که وابستگی تجارت منطقه به دلار و شبکه بانکی غرب را کم کند، بخشی از امنیت اقتصادی ایران است.
همین منطق درباره کشورهای آسیای مرکزی هم صدق میکند و این کشورها نمیخواهند همه روابط خارجی خود را به یک قدرت گره بزنند. شانگهای میتواند یکی از ابزارهای حفظ همین تنوع باشد. کشوری که فقط یک مسیر صادراتی یا یک شبکه بانکی در اختیار دارد، آسیبپذیرتر است؛ هرچه مسیرها، شرکا و بازارها بیشتر باشند، قدرت انتخاب کشورها هم بیشتر میشود.برای ایران شاید بهتر باشد عضویت در شانگهای نه با انتظارهای کلی، بلکه با چند سؤال مشخص سنجیده شود: آیا تجارت با آسیای مرکزی بیشتر میشود؟ آیا کریدورهای شمالـجنوب و شرقـغرب فعالتر میشوند؟ آیا استفاده از ارزهای ملی افزایش مییابد؟ آیا مسیرهای بانکی تازهای شکل میگیرد؟ و آیا شرکتهای بیشتری در چین و دیگر کشورهای عضو، حاضر به همکاری با ایران میشوند؟ اگر پاسخ به بخشی از این پرسشها مثبت باشد، عضویت ایران در شانگهای نتیجهای ملموس خواهد داشت.
جهان امروز به سمتی رفته که قدرت کشورها فقط با تعداد جنگنده و موشک سنجیده نمیشود؛ توانایی یک کشور در ادامه تجارت، فروش انرژی، انتقال پول و یافتن مسیر جایگزین در زمان فشار خارجی، خود بخشی از قدرت ملی است. سازمان همکاری شانگهای نیز اگر بتواند از سطح بیانیهها فراتر برود و همکاریهای اقتصادی، بانکی و ترانزیتی را به سازوکارهای واقعی تبدیل کند، میتواند بخشی از همین روند باشد. شاید آینده مهمتر شانگهای نه در تبدیل شدن به یک پیمان نظامی، بلکه در تبدیل به یک مجموعه اقتصادی مؤثرتر باشد. گاهی امنیت با سرباز در مرز تأمین میشود و گاهی با بانکی که حاضر است پول شما را جابجا کند و مسیری که در روزهای بحران بسته نمیشود. اگر شانگهای بتواند چنین گزینههایی را برای اعضای خود بیشتر کند، همین بهتنهایی دستاورد کمی نیست.
نظر کاربران
ما که چیزی ندیدیم ازش.... تا سر کوچه حاضره بایسته🖤