طی روزهای اخیر بازدارندگی اتمی زیر سوال رفته است
روسیه، بهعنوان کشوری با یکی از بزرگترین ذخایر تسلیحات هستهای جهان، نمونهای مهم در این بحث است. با وجود برخورداری از هزاران کلاهک هستهای، زیرساختهای نظامی و اقتصادی این کشور در سالهای اخیر بارها هدف حملات پهپادی و موشکی اوکراین قرار گرفته است.
برترینها: برای دههها، یکی از مهمترین استدلالها در مباحث امنیتی این بوده است که در اختیار داشتن سلاح هستهای میتواند بهعنوان عاملی بازدارنده عمل کند و مانع از حمله مستقیم دشمنان شود. نظریه بازدارندگی هستهای بر این فرض استوار است که هزینه یک درگیری برای طرف مقابل آنقدر سنگین خواهد بود که حتی فکر حمله را نیز کنار بگذارد. با این حال، تحولات سالهای اخیر بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا داشتن زرادخانه هستهای بهتنهایی میتواند امنیت یک کشور را تضمین کند؟
در این رابطه: تصاویر آخرالزمانی از حمله اوکراین به پالایشگاه مسکو
روسیه، بهعنوان کشوری با یکی از بزرگترین ذخایر تسلیحات هستهای جهان، نمونهای مهم در این بحث است. با وجود برخورداری از هزاران کلاهک هستهای، زیرساختهای نظامی و اقتصادی این کشور در سالهای اخیر بارها هدف حملات پهپادی و موشکی اوکراین قرار گرفته است. حملات دوربرد به تأسیسات نفتی و پالایشگاهی روسیه، از جمله اهدافی در نزدیکی مسکو، نشان دادهاند که سلاح هستهای لزوماً نمیتواند از همه اشکال درگیری، عملیات محدود یا حملات متعارف جلوگیری کند.
این وضعیت باعث شده مفهوم بازدارندگی هستهای بار دیگر در مرکز بحثهای راهبردی قرار گیرد. آیا سلاح هستهای همچنان مهمترین ابزار جلوگیری از جنگ میان قدرتهاست، یا ماهیت جنگهای مدرن با ظهور پهپادها، موشکهای دقیق و عملیات نامتقارن، این نظریه را با محدودیتهای تازهای روبهرو کرده است؟ در ادامه، مجموعهای از یادداشتها، تحلیلها و دیدگاههای مطرحشده درباره این موضوع را مرور خواهیم کرد.
سلاح هستهای گنبد آهنین است؟
حسین قتیب، تحلیلگر مسائل استراتژیک، در این رابطه معتقد است: نوشتهاند: «اگر روسیه سلاح هستهای داشت، اوکراین جرئت نمیکرد پالایشگاههایش را بزند!» خب، این طعنه زمانی وارد است که ادعا کرده باشیم با داشتن بمب، دیگر حتی یک گلوله هم به خاک کشور اصابت نمیکند. اما بحث بازدارندگی هستهای، بحث مصونیت از هر نوع حمله نیست. کارکرد اصلی آن ایجاد یک تهدید انتقامجویانه چنان بزرگ است که طرف مقابل از حمله هستهای، جنگ تمامعیار یا حملهای که موجودیت دولت را به خطر بیندازد منصرف شود. به زبان ساده، پیام این نیست که «اگر یک پالایشگاه مرا زدی، شهرهای تو را اتمی میکنم»؛ چنین تهدیدی در اغلب موارد اساساً معتبر نیست. پیام معتبرتر این است که «اگر موجودیت من را تهدید کردی یا خواستی مرا کاملاً خلع سلاح کنی، نمیتوانی مطمئن باشی که از پاسخ فاجعهبار جان سالم به در میبری.»
دوستان محترم! اشتباه اصلی این است که از سلاح هستهای چیزی شبیه گنبد آهنین سیاسی ساخته شود: «بمب داشته باشی، دیگر هیچکس به تو حمله نمیکند.» چنین چیزی در نظریه بازدارندگی وجود ندارد. سلاح هستهای بیشتر سقف جنگ را تغییر میدهد تا کف آن را. ممکن است دشمن را از جنگی با هدف نابودی دولت، اشغال کامل کشور یا حمله هستهای بازدارد؛ اما پهپاد، خرابکاری، حمله محدود، درگیری مرزی، جنگ نیابتی و حتی حمله به تأسیسات نظامی و اقتصادی میتواند درست زیر همان سقف ادامه پیدا کند.
حتی دکترین هستهای خود روسیه نیز این تمایز را به رسمیت میشناسد. دکترین تجدیدنظرشده روسیه امکان استفاده هستهای در برابر حمله متعارفی را مطرح میکند که تهدیدی بحرانی علیه حاکمیت یا تمامیت ارضی ایجاد کند؛ نه اینکه هر حمله پهپادی یا انفجار یک پالایشگاه بهطور خودکار پاسخ هستهای داشته باشد!
حامیان ساخت سلاح هستهای چه میگویند؟
از سوی دیگر، افرادی مانند ابوالفضل بازرگان، تحلیلگر روابط بینالملل، معتقدند که سلاح هستهای «برای استفاده نکردن» ساخته میشود و کارکرد اصلی آن ایجاد بازدارندگی و کمک به حفظ صلح است. فؤاد ایزدی نیز با نقل روایتی از شهید لاریجانی مطرح میکند که ممکن است در آینده شرایطی شکل بگیرد که افکار عمومی خواستار حرکت به سمت سلاح هستهای شوند. او معتقد است بهویژه پس از دو جنگ اخیر، موضوع نقش و کارکرد سلاح هستهای نیازمند بررسی و بحث بیشتری است.
این دیدگاهها در حالی مطرح میشود که محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفتوگویی تازه با الجزیره اعلام کرده است که در شرایط فعلی، سلاح هستهای جایگاهی در دکترین نظامی ایران ندارد.
کاربران چه گفتند؟
کاربری به نام حمید نوشت: چیزی که جنگ روسیه داره به وضوح نشون میده اینه که بمب اتم بازدارندگی نمیاره. روسیه بیشترین تعداد سلاح هستهای رو در دنیا داره ولی توی پایتختش با این صحنهها روبرو میشه. چیزی که بازدارندگی میاره عقلانیته بزرگواران.
جلال اما معتقد است: بهشان بگویید اگر سلاح هستهای انقدر به درد نخوره چرا آمریکا جونشون ساخت از اول؟ چرا هنوز هزینههاش رو میده؟ به هیچ دردی نمیخوره دیگه بگید جمعش کنه ما هم دیگه نمیگیم ایران باید بمب داشته باشه.
و کسری خطاب به حسین قتیب: بحث شما در مورد بازدارندگی هسته ای درست است، اما عجیب است که با این همه حمله زیر ساختی به روسیه، این همه تحریم و خسارت مالی، هنوز روسیه صرفا اوکراین را به عنوان نیابتی ناتو میزند و خود ناتو و برلین و پاریس و لندن را نمیزند، قرار است ناتو چه آستانه هایی را رد کند که اکراین رد نکرده؟
ارسال نظر