آیا دولت پروژه «قورباغه پخته» را کلید زده است؟

رویداد ۲۴: مسعود پزشکیان امروز در آیین بازگشایی دانشگاه‌های کشور با صراحتی کم‌سابقه به یکی از پرالتهاب‌ترین گره‌های اقتصاد ایران یعنی پرونده بنزین ورود کرد. رئیس‌جمهور با اشاره به اینکه همه می‌دانند بنزین ۱۵۰۰ تومانی با واقعیت فاصله دارد و تنها هزینه حمل‌ونقل هر لیتر آن به ۵۰۰۰ تومان می‌رسد، از چالش همراه کردن جامعه سخن گفت.

او اعتراف کرد که اصل مسئله روشن است، اما مداخله ناگهانی می‌تواند کل جامعه را به هم بریزد. این اظهارات آشکار ساخت که اعلام نرخ سوم بنزین پایان ماجرا نبود و جنجال‌های پیرامون آن، نه گمانه‌زنی رسانه‌ای، بلکه یک پروژه جدی و در دستور کار است که فعلاً از ترس واکنش خیابانی و انفجار خشم عمومی متوقف شده است. در واقع، دولت به‌خوبی می‌داند چه می‌خواهد، اما از اجرای آن هراس داشته و ترجیح داده دست نگه دارد تا شرایط کمی آرام‌تر شود و مردم ۱۰ هزار تومانی هم عادت کنند.

این رویکرد دقیقاً یادآور استعاره کلاسیک «آزمایش قورباغه پخته» است؛ سیاستی که در آن سیاست‌گذاران تصور می‌کنند با گرم کردن تدریجی آب و تزریق قطره‌چکانی اخبار ناگوار، می‌توانند جامعه را بدون ایجاد شوک و طغیان با تصمیمات سخت اقتصادی همراه کنند. اما دولت و تیم اقتصادی آن در این تئوری، یک خطای راهبردی مرتکب می‌شوند. آنها فراموش کرده‌اند که قورباغه‌ی اقتصاد ایران مدت‌هاست در آستانه سوختن کامل قرار دارد و این‌بار، بازی با ابزار زمان و تقسیم درد به دوز‌های کوچک‌تر، کارایی خود را از دست داده است.

واقعیتی که مسئولان اصرار به ندیدن آن دارند

جنجال‌های پیش‌درآمدی که طی ماه‌های گذشته حول احتمال تغییر قیمت بنزین شکل گرفت، فضای روانی جامعه را به نقطه‌ی انجماد رساند. در این میان، نکته‌ای که پاستورنشینان اصرار دارند نبینند این است که جامعه‌ی به ستوه‌آمده از تورم، دیگر مرزی میان گرانی ناگهانی و گرانی مرحله‌به‌مرحله قائل نیست. برای خانواری که درآمدش با هزینه‌های سرسام‌آور مسکن، درمان و اقلام اساسی هیچ تناسبی ندارد، فرقی نمی‌کند ضربه نهایی یک‌باره وارد شود یا طی چند مرحله.

مردم نیازی به توضیحات کارشناسی درباره هزینه‌های حمل‌ونقل سوخت ندارند؛ آنها با چشم خود می‌بینند و با گوشت و پوست خود لمس می‌کنند که همه‌چیز هر روز و با شیبی باورنکردنی گران می‌شود. تورم عریان بازار آزاد، خیلی زودتر و سریع‌تر از سیاست‌گذاران دولتی دارد دارایی و توان خرید مردم را می‌سوزاند. در چنین شرایطی، اصرار بر اجرای تدریجی سیاست‌های قیمتی با این فرض که جامعه واکنش نشان نمی‌دهد، خودفریبی بزرگی است.

صبر عمومی؛ بمبی که شاید قبل از بنزین منفجر شود

مسئله اصلی در شرایط کنونی، صرفاً قیمت سوخت یا نحوه توزیع عدالت‌محور منابع نیست، بلکه فرسایش شدید سرمایه اجتماعی است. صبر و تحمل عمومی ظرف مشخصی دارد که با هر تصمیم ناپخته یا حتی با انباشت فشار‌های روزمره لبریز می‌شود. سناریوی محتمل و خطرناکی که دولت از آن غافل است، این است که ظرف صبر جامعه ممکن است روزی پیش از آنکه دستگاه اجرایی فرصت کند تصمیم جدیدی درباره قیمت بنزین بگیرد، سرریز شود.

انتظار به حق از دولت این است که همان‌قدر که در محاسبه ارقام ناترازی انرژی و قیمت‌های جهانی واقع‌بین است و بر اصلاح ساختار اصرار دارد، در ارزیابی اوضاع معیشتی و روان‌شناختی جامعه نیز از خود واقع‌بینی نشان دهد. حکمرانی کارآمد با ترس و تعویق تصمیمات حل نمی‌شود، اما با کتمان واقعیت‌های فقر عمومی هم نجات پیدا نخواهد کرد. پیش از آنکه دیگ جوشان اقتصاد به نقطه انفجار برسد، مسئولان باید بپذیرند که درمان اقتصاد بیمار ایران با جراحی‌های دردناکی روی تن رنجور ضعیف‌ترین اقشار جامعه امکان‌پذیر نیست.