قرارگاه خاتم الانبیاء چرا و چگونه ایجاد شد؟

هفته نامه صدا - زینب کوهیار: دارخوین شهرستانی کوچک در شمال شرقی خرمشهر است که مثل تمام شهرهای زیبای خوزستان به زینت نخل آراسته شده است. امروز که دیگر جنگی در کار نیست، می توان در یک ظهر تابستانی با خودروی شخصی در کمتر از یک ساعت از دارخوین به خرمشهر آمد و از خرمشهر به دارخوین بازگشت.

زمانی اما رفت و آمد در این مسیر بسیار سخت بود. رسیدن از دارخوین تا خرمشهر پیش از نوروز سال ۶۱ و پس از شهریور سال ۵۹ برای هر ایرانی شبیه به یک رؤیا بود. رؤیایی که در شامگاه روزهای آخر اردیبهشت سال ۶۱ در خواب سربازهایی که در مقر انرژی اتمی دارخوین مامور به آزادسازی خرمشهر شده بودند، شکل می گرفت و با هر زنهار برای بیدارباش از سرشان می پرید.

بعد از ۱۰ اردیبهشت ماه سال ۶۱ و حرکت اولین گروه از سربازان ایرانی از انرژی اتمی دارخوین به سوی خرمشهر، عملیات آزادسازی آغاز شد. بالاخره خرمشهر پس از دو سال اشغال و بیست و چند روز جنگ بی وقفه به دامن وطن بازگشت. وطنی که برای بازپس گرفتن خرمشهر نزدیک به ۳۰ هزار نفر از فرزندانش را فدا کرده بود.

مسیر دارخوین به خرمشهر هشت سال بعد دوباره به سربازها سپرده شد. این بار دیگر خبری از آزادسازی نبود. آن روزها دولت اول هاشمی رفسنجانی تازه آغاز به کار کرده و بحث سازندگی داغ شده بود. دوره ای که در آن کار فراوان اما امکانات کم بود، آغاز شده بود. قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء که امروز در هر پروژه بزرگ اقتصادی ردی از آن وجود دارد و نامی از آن برده می شود، در همین دوره به سفارش آیت الله خامنه ای شکل گرفت تا از امکانات، استعدادها و دانشی که در هشت سال جنگ تحمیلی به دست آورده بود، برای سازندگی کشور استفاده کند. اولین پروژه این قرارگاه مربوط به جایی نبود جز دارخوین و موضوعی نداشت جز سازندگی اراضی بین دارخوین و خرمشهر.

قرارگاه از دل جنگ بیرون آمد. سردار محمد وفایی اولین رزمنده سپاهی بود که قرارگاه او را به عنوان فرمانده اش شناخت. وفایی سال ها پس از جنگ در گفتگو با رسانه ها به نکاتی اشاره کرد که در شکل گیری قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا اهمیت داشت. وفایی گفت: «حدود ۴ هزار سپاهی به جنگ رفتند. جنگی که طرف دیگر آن، ارتش صدام با حداقل ۱۲ لشگر زرهی - مکانیزه، ۵۰۰ فروند جنگنده و پنج هزار تانک قرار داشت.

قاعدتا این چهار هزار نفر باید در همان روز اول له می شدند اما روزی که جنگ تمام شد ما یک میلیون و ۱۰۰ هزار نفر رزمنده در جبهه ها داشتیم که از این میان حدود ۱۲۰ گردان از مهندسی بود. مهندسی جنگ در دفاع مقدس از شکست حصر آبادان آن هم فقط با یک دستگاه لودر شکل گرفت و رفته رفته در طول یکی دو سال بعد به یک سامانه مناسب برای رفع نیاز این رسته از دفاع تبدیل شد. در پایان دفاع مقدس یک لودری که مهندسی در زمان حصر آبادان داشت، به چهار تا پنج هزار لو.در و بولدوزر تبدیل شده بود.»

وفایی گفت: «مهندسی باید ضعف عدم امکانات را هم پوشش می داد. وقتی که مهندسی آرام آرام شکل گرفت و تخصصی تر شد و توانست ابزارآلات مورد نیاز خود را تامین کند، دیگر مانند روزهای اول تشکیل خود نبود بلکه به عنصری اثرگذار و تامین کننده تبدیل شده بود. ما از نظر جنگ افزار و امکانات دفاعی شباهتی به دشمن نداشتیم به طوری که حتی سیم خاردار و موتور قایق را در دنیا به ما نمی فروختند و این ضعف جنگ افزار و مهمات باید یک جوری برطرف می شد.

تمام ابتکارات و تدابیر فرماندهان سپاه هم بر این بود که از تمام عناصر جنگی برای پوشاندن این ضعف ها استفاده شود و یکی از مراکز مورد توجه آنها هم برای این کار، مهندسی بود. مهندسی در آفند، کلید و در پدافند، قفل است. طبعا مهندسی باید در روی زمین کار کند و به قول معروف، مهندسی در آفند، مسئولیت کلیدی را دارد که باید باز کند (مثل کلید عمل می کند) و در پدافند مسئولیت قفل را دارد که نگذارد دشمن نفوذ کند. تنوع اراضی کشور ما هم خیلی زیاد است. از کوه های سر به فلک کشیده کردستان گرفته تا دشت های جنوب، رمل، باتلاق، رودخانه، دریا و ... طبعا مهندسی باید به فکر حرکت رزمندگان روی زمین با چنین وضعیتی نیز باشد.

یعنی باید امکان عبور را فراهم کند و اساسا معنای «کلید» که عرض کردم هم این است؛ یعنی عبور. عبور از رمل، عبور از کوهستان، عبور از باتلاق، عبور از میدان مین و ... مهندسی در هیچ زمانی از دفاع مقدس بیکار نبود. مهندسی در سه زمان مهم در عملیات حضور داشت؛ قبل از عملیات برای آماده کردن، حین عملیات و همراه رزمندگان، بعد از عملیات هم برای نگهداری و پدافند خط. این بدان معنا است که مهندسی در هیچ زمانی از ۹۶ مکاه دفاع مقدس بیکار نبوده است.»

فدایی که پیش از انقلاب پیمانکار بود در اولین سال های شکل گیری قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا با حکم محسن رضایی فرمانده وقت سپاه اولین قرارداد سازندگی را امضا کرد که بعضی منابع مبلغ آن را ۳۰ میلیون تومان اعلام کردند.

قراردادهای قرارگاه در سال های پس از جنگ محدود به مناطق جنگ زده نماند. این قراردادها از نظر تعداد و ارزش پس از گذشت بیست و هشت سال از پایان جنگ به سطح قابل توجهی رسیده است. در این مدت قرارگاه بنا بر نقل بعضی منابع فرماندهی هفت سردار سپاه را به خود دیده است و برخی منابع هم از پنج فرمانده نام بردند. در بین تمام فرماندهان قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا نام چند نفر آشناتر است.

محمد باقر قالیباف در نیمه الو دهه هفتاد و پیش از فرماندهی نیروی انتظامی با حکم محسن رضایی به فرماندهی قرارگاه خاتم الانبیا رسید. راه آهن مشهد - سرخس از پروژه هایی بود که در دوره فرماندهی قالیباف در قرارگاه انجام شد. او پس از قرارگاه به نیروی انتظامی رفت و سال های شهردار شدن را با ناکامی در سه دوره انتخابات ریاست جمهوری گذراند.

رستم قاسمی دیگر چهره آشنایی است که نامش در فهرست فرماندهان قرارگاه خاتم الانبیا وجود دارد. قاسمی وزیر نفت دولت دهم است و البته مشاور معاون اول رئیس دولت یازدهم. در دوره فرماندهی رستم قاسمی در قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا این قرارگاه و چند شرکت تابعه در فهرست تحریم های بین المللی قرار گرفتند و زمانی که رستم قاسمی به وزارت نفت رفت، وزیر خزانه داری آمریکا شرکت ملی نفت ایران را وابسته به سپاه پاسداران معرفی کرد؛ ادعایی که سخنگوی وقت وزارت نفت، علیرضا نیکزاد رهبر آن را رد کرد و گفت: «آقای قاسمی لباس سپاه خود را در آورده است و لباس صنعت نفت را پوشیده است.»

پس از قاسمی، ابوالقاسم مظفری شمس به فرماندهی قرارگاه رسید، کسی که بعدها از سوی چیت چیان وزیر نیروی دولت یازدهم به عنوان مشاور وزیر در امور آب های مشترک و رودخانه های مرزی منصوب شد. از سال ۹۱ تاکنون عبدالله عبداللهی فرماندهی قرارگاه را به دست گرفته است. قرارگاهی که تا سال ۹۴ نزدیک به ۱۱۸ پروژه در زمینه نفت، گاز و پتروشیمی، چهار هزار و ۶۶۵ پروژه در زمینه آب، ۳۱ پروژه در زمینه سازه های دریایی، ۵۰۵ پروژه در زمینه راه و ترابری، ۱۴۱ پروژه در زمینه صنعت و معدن و ۵۰ پروژه در زمینه برق، مخابرات و آی تی را به مرحله اجرا یا به پایان رسانده است.

قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا که بر پایه داشته های دوره جنگ تحمیلی شکل گرفت، طی سال ها فعالیتش از پرداخت هر نوع مالیات معاف بود تا این که در اردیبهشت ماه سال ۹۵ و در آخرین روزهای فعالیت مجلس شورای اسلامی نهم مشمول مالیات شد. بر اساس آنچه علی لاریجانی در سال ۹۵ اعلام کرده، بیش از ۱۵۰ هزار نفر نیرو به طور مستقیم برای قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا کار می کنند. قرارگاهی که به گفته لاریجانی رقیب بخش خصوصی نیست.

این قرارگاه در سال ۹۱ به دستور فرمانده کل سپاه از ورود به پروژه های زیر ۱۰۰ میلیارد تومان منع شده است. قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا ۹ زیرگروه دارد که از سال ۶۸ تاکنون یک هزار و ۸۰۰ پروژه زیربنایی را به ثمر رسانده اند. نام قرارگاه خاتم الانبیا، شرکت هایی که مالک آن است و زیرگروه های آن مثل قرارگاه های سازندگی نوح، کوثر و کربلا در بسیاری از پروژه های عمرانی و نفتی بزرگ دیده می شود.

در سال ۹۳ فرمانده قرارگاه از همکاری پنج هزار شرکت پیمانکار بخش خصوصی با قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا خبر داد. به گفته او ۱۳۵ هزار نفر با قرارگاه همکاری می کنند که تنها ۲ هزار و ۵۶۰ نفر از آنها نیروی رسمی قرارگاه هستند که همگی از سطح تحصیلات بالای لیسانس برخوردارند یا نیروهای فنی، ماهر و باتجربه اند. نیروهایی که برعکس بنیانگذاران قرارگاه خاتم الانبیا که استفاده از تجربه زمان جنگ آنها در مسیر سازندگی، فلسفه اصلی شکل گیری قرارگاه بود، هرگز دارخوین، خرمشهر و دیگر مناطق جنگی را در یک شب عملیاتی تجربه نکرده اند.