شهرام ناظری: دوره غول ها دیگر سر آمده

تماشا: شهرام ناظری از چهره های حماسی آواز و موسیقی سنتی ایران، دو هفته پیش مهمان ویژه برنامه های بهاری تئاتر شهر پاریس بود. ناظری در راه نوگرایی و پرداختن به اسطوره ها و پژوهش در زمینه آواز گمشده ایرانی، سرآمد همه خوانندگان معاصر است.

آن قدر که یک روزنامه نگار هنری فرانسه، پس از اجرای برنامه اش، همراه حسین علیزاده و مجید خلج در تئاتر شهر پاریس، به او لقب «پاواروتی ایران» را داد. اما موفقیت بزرگ شهرام ناظری و پسرش حافظ ناظری که در رشته موسیقی در نیویورک تحصیل کرده، ضبط سمفونی مولانا و انتشار جهانی آن توسط «سونی کلاسیک» است.


شرکت معتبر «سونی کلاسیک» تاکنون آوازها و موسیقی بسیاری از بزرگان کنونی جهان را منتشر کرده و حالا برای نخستین بار یک اثر موسیقی و آواز ایرانی را ضبط و منتشر می کند. یکی از شبکه های فرانسه، یک روز پس از برگزاری این کنسرت در پاریس گفت و گویی با شوالیه آواز ایران داشته که بخش هایی از آن را با هم می خوانیم.

صدای حافظ را دوست نداشتم

آوازخوان اصلی در سمفونی رومی من هستم و برای اولین بار حافظ هم اجازه پیدا کرد (البته از طرف من) که آواز بخواند. چون با اینکه حافظ از سال ها قبل هم آواز ایرانی می خواند و در نیویورک آواز «اپرا» کار می کرد، ولی به او گفته بودم نخوان و خودش هم قبول داشت که نباید بخواند.

اما حالا برای اولین بار در «سمفونی رومی» هم من آواز می خوانم و هم ایشان. این سمفونی ضبط شده و فکر می کنم در اوایل پاییز امسال منتشر شود.

بدون شک من و حافظ از همدیگر تاثیرپذیری هایی داشته ایم. چون او از کودکی در فضای موسیقی بوده است. ما عادت داریم که با همدیگر کلنجار برویم و با هم حرف بزنیم. ساز می زنیم، چیزی را من می سازم، بعد او اظهارنظر می کند. تا یک سال و نیم پیش به او می گفتم که به نظر من تو نباید بخوانی، چون با اینکه بالای ۳۰ سالت شده، اما صدایت هنوز آن چیزی که باید باشد، نیست. حافظ صددرصد صدایش را از من به ارث برده. اما تا یک سال و نیم، دو سال پیش صدایش را دوست نداشتم.

اما یکباره، از ۳۰ سال به بالا، تازه صدا آمد، صدایی که باید می آمد. چون ایشان وقتی بچه بود، خیلی صدایش درخشان بود، اما یک باره وقتی پانزده سالش شد، صدایش دیگر آن درخشش و مرغوبیت را نداشت. اما عجیب است که از ۳۰ سال به این سو، دوباره آن فضا و حس خوب آمد روی صدایش و وقتی این را حس کردم، به او گفتم که به نظرم، الان تو دیگر می توانی بخوانی.


رپ، پاپ و دلقک بازی

آموزش ریشه ای درستی در زمینه موسیقی در ایران اعمال نمی شود، در نتیجه طبیعتا موسیقی هایی که از آن طرف می آید، به خصوص موسیقی ای که یاد هم هویتی ندارد، خیلی تاثیر می گذارد و واقعا هم تاثیر گذشته است.

رپ، پاپ و موسیقی هایی که بیشتر دلقک بازی و از این چیزهاست، طبیعتا در ذائقه مخاطبان داخلی اثر گذاشته است. ولی باز با این وجود، بخشی از جوانان خیلی پیگیری می کنند و وقتی کنسرت می گذاریم، می بینیم که اکثر حاضران جوان هستند.

به خصوص تیپ دانشجو، تیپ هایی که تحصیل کرده اند. استقبال خیلی خیلی عمیق است و واقعا گرم است، اما چون حمایت و برنامه ریزی ریشه ای برای آموزش موسیقی در ایران نمی شود، موسیقی های خارجی، به خصوص موسیقی های بد خارجی می توانند روی جوان ها تاثیر منفی بگذارند و خیلی ها هم هستند که به آن گرایش زیادی پیدا کرده اند.

کلا من فکر می کنم موسیقی ظرف ۴۰-۳۰ سال گذشته، از جهت هایی و به خصوص از نظر تکنیک های موسیقی و ارکستراسیون خیلی جلو رفته و ما در این زمینه ها جوان های خوبی داریم. ولی از نظر تک نوازی جلو نرفته، از نظر هماهنگی بین خواننده و نوازنده جلو نرفته است. اگر ما صد سال پیش تا امروز را به چهار پنج دوره تقسیم کنیم، در بخش تک نوازی و بداهه نوازی و در حقیقت هماهنگی بین خواننده و نوازنده، ضعیف ترین دوره، همین دوره ماست؛ همین دوره ۴۰-۳۰ ساله اخیر است.


در نسل قبل، هر خواننده ای برای خودش استقلالی داشت. هرکس صدای خودش بود. در صورتی که الان خواننده ها اکثرا تقلید می کنند. شبیه خوانی زیاد شده، صداها شبیه به همدیگر است.
موسیقی تحت تاثیر محیط است. کلا لحن و طرز بیان آواز بیشتر به طرف نوحه خوانی رفته است و مقداری موسیقی خارجی، به خصوص عربی وارد آن شده است. اینها همه خطرهایی است که آواز را تهدید می کند. اگر آواز بخواهد به این صورت جلو برود، انتقال آن به نسل جدید خیلی مشکل خواهد بود. باید روی بخش آواز خیلی کار بشود که بتوان آن را از آسیب هایی که دیده، نجات داد.

گسترش دایره مخاطبان قطعا باتوجه به رواج جدی اینترنت در دنیا بیشتر شده است. البته طبیعتا آمدن اینترنت از یک بعد اثر خوبی دارد، اما از بعد دیگرش مصیبتی است. این مصیبت این است که هرج و مرج است! هرکس هر چیزی را که دلش می خواهد روی اینترنت می گذارد، هر کاری می خواهند می کنند. در رابطه با آثار هنرمندان، واقعا به آنان ظلم می شود. هرکس دلش می خواهد آن را در اینترنت می فروشد و عرضه می کند و باعث شده که دلسردی به وجود بیاید؛ هم برای تهیه کنندگان موسیقی خوب در جهان و هم برای خود هنرمندها که کاری را که تهیه می کنند.

این افراد اگر بخواهند با ارکستر خوب و بزرگی کار کنند، شاید نتوانند حتی هزینه ها را تامین کنند. اینها دلسردی به وجود می آورد. این روش آرام آرام می رود که به جاهای بدی برسد و من فکر می کنم ممکن است پس فردا توی خانه و اتاق خواب هنرمندها هم تصاویری پخش کنند. از این نظر، جهان دارد حیای خود را از دست می دهد.


اما قبلا این طور نبوده. قبلا به هر حال کلاس هر چیزی سر جایش بوده. الان خوب و بد دارد کمی به هم نزدیک می شود و قاطعی می شود. خب، اینها خبرهای خوبی برای هنر نیست و همین طور است که میزان هنر کم می شود. آن معماری ها، آن نقاشی ها کجا هستند؟ آن نویسنده ها کجا رفته اند؟ آن موسیقی ان ها که هرکدام یک غول بودند، یک خورشید بودند، چرا نیستند؟! تعداد بیشتر شده، ولی دیگر غول نیست.

مثل اینکه دیگر دوره غول ها سر آمده. من خودم هیچ وقت شرکتی نداشتم، یعنی نخواستم شرکت داشته باشم. همه می دانند که شهرام ناظری نه دفتر کار دارد، نه منشی دارد، نه وکیل دارد، نه شرکت است که کارهایش را عرضه کند.

شاید به این حد عیب است، خوب نیست. اینکه خوب است یا بد را من نمی دانم، اما فقط می دانم هر کار من دست یک گروه است. اصلا هرج و مرج است. یعنی عرضه هیچ کدام از اینها از نظر منافع یا درآمد مادی مطلقا به من مربوط نیست