جدال اصناف و استارت آپ ها به کجا می رسد؟

هفته نامه صدا - ریحانه یاسینی: کت طوسی رنگ، جلیقه ای پشمی، سبیل های خاکستری، موهایی نقره فام، دست های چروک خورده، چین ها روی پیشانی و چهره ای ساکت و عبوس، همه چیز در قامت پیرمردی بازنشسته که در میانه های دهه هفتم زندگی بسر می برد، تناسب دارد. امااو با همین ظاره سنتی، موبایل هوشمندی در دست گرفته و از نقشه گوگل روی آن، مسیرش را میان اتوبان های تهران پیدا می کند و بی هیچ حرفی، از شلوغی خیابان های پایتخت عبور می کند.

پیرمرد سنتی، روزگارش را از طریق مدرن ترین اپلیکیشن های موبایلی می گارند، او بدون رد و بدل کردن هیچ کلامی، مسافران را از «لوکیشنی» که روی نقشه مشخص کرده اند، به مقصد می رساند و در گوشه ای از خیابان منتظر صدای گوشی و درخواست جدیدی برای مسافر بعدی می ماند.

راننده های جوان اما، صبر و حوصله او را ندارند. یکی از آنها که مسیر اصلی ترین خیابان های شهر را هم تنها از روی نقشه می تواند پیدا کند، مدام مسافرش را به حرف می گیرد: «شما از این سرویس ها راضی هستید؟ برای ما خیلی خوب است. اما اذیت مان هم می کنند. چند روز پیش یکی از تاکسی ها دید گوشی دستم گرفته ام و فهمید راننده اسنپ هستم، گیر داد که بزن کنار. کنار که ایستادم، هر چه دلش خواست بارم کرد. گفت شما هم دزدی می کنید و نان تان حلال نیست. شما بگویید، ما چه کار حرامی انجام داده ایم؟»

پسری دیگر که جوانی اش به حدود ۲۰ سالگی می خوردف پشت پرایدی سفر نشسته و پلاستیک های روی صندلی اش را هم برنداشته است. او با استرس، هم نقشه را چک می کند و هم برای پیچیدن از هر خیابان از مسافرش سوال می پرسد: نشاید ناراحت شوید من زیاد سوال می پرسم اما به نظرم اشکالی ندارد. خب من بچه اینجا نیستم و همه خیابان های شهر را هم که بلد نیستم، اما به هر سمتی که می روم، از مسافرانم مسیر را یاد می گیرم. دیدید چقدر زود به شما رسیدم؟ از مسافر قبلی پرسیده بودم؛ هر کدام از خیابان های موازی کدام است و فهمیدم. خب، بالاخره ما هم یک جوری باید خودمان از خودمان کار یاد بگیریم دیگر. فقط من امتیازم کمی پایین آمده است، لطفا وقتی پیاده شدید، امتیاز کامل به من بدهید.»

جوان هایی که از طریق اسنپ و تپسی کار می کنند، بیشتر درگیر نقشه و یادگرفتن مسیرها هستند. مسن ترها اما جنس سوالات و حرف هایشان با مسافران فرق می کند.

مردی میان سال که در تاریکی شب از اتوبان چمران، مسافری جوان را به سمت شرق تهران می رساند، می گوید: «شما هم مثل دختر خود من. الان اگر اسنپ نبود، باید دربست می گرفتی. من داشتم سمت درکه برای میهمانی می رفتم اما درخواست شما را که روی موبایلم دیدم، طمع کردم حالا هزینه ای که دقیقا شما می پردازید چقدر است؟ شنیده ام که دو، سه هزار تومان کم تر از چیزی است که به ما می دهند. بعد هم اگر همین مسیرها را بخواهید با آژانس بروید که خیلی فرق میکند.»

اسنپ و تپسی، استارت آپ هایی هستند که همه سن و جنسیتی را جذب خود کرده اند و در دورانی که همه ارکان بازار در حال تغییر است، به نمادی از جنگ میان سنت و مدرنیته تبدیل شده اند. مردماین تغییرات را هضم کرده اند اما اصناف، هنوز دل به اقتدار سنتی خود بسته اند و مدرن شدن کاسبی را در این وسعت، بر نمی تابند. آن ها، دل تنگ زمانی هستند که می توانستند با اعتصاب صنف های بازاری، مظفرالدین شاه را مجبور به امضای فرمان مشروطه کنند و با همه توان، در مقابل کسب و کارهای جدید اینترنتی قد علم کرده اند.

در جنگ اصناف با اینترنتی های واقعی چه می گذرد؟

در یکی، دو ماه گذشته، استارت آپ های آژانسی سر و صدای زیادی بلند کرده اند. سر و صدایی که نه از طرف آن ها، بلکه از سمت مخالفان شان برخاسته و تا جایی رفته است که انگ «اسراییلی» بودن نیز به آنها خورده است. اما هفته گذشته، خبری از سوی رییس اتحادیه صنف فناوران یارانه تهران در خبرگزاری تسنیم منتشر شد که در آن اعلام شده بود به درخواست اتاق ایران، دفاتر اسنپ و تپس پلمپ می شوند.

پدرام سلطانی، نایب رییس اتاق ایران نیز به سرعت به آن واکنش نشان داد و با تکذیب این خبر گفت: «اسنپ و تپسی توانسته اند با ایجاد شفافیت در حوزه صنعت حمل و نقل خصوصی درون شهری، قیمت ها را بشکنند؛ چه چیزی برای جامعه مصرف کننده ایران که سطح درآمدی مردم تکافوی پوشش هزینه هایشان را نمی دهد، از این بهتر که بتوانند از خدماتی که هزینه هایشان را کاهش می دهد، بهره ببرند.»

تسنیم نیز ناماتاق بازرگانی را اصلاح و به اتاق اصناف تبدیل کرد. اما این خبر از سوی روابط عمومی اتاق اصناف نیز تکذیب و اعلام شد. این دو استارت آپ در حال طی کردن مراحل دریافت پروانه صنفی هستند. آمارهای رسمی نیز نشان می دهد درآمد آژانس داران با راه افتادن اسنپ، به میزان چشم گیری کاهش یافته است.

رییس اتحادیه اتومبیل کرایه و موسسات توریستی، سیدحسن هاشمی تیرآباد گفته بود: «برنامه هایی مانند اسنپ سبب شده تا به صورت میانگین در حدود 30 درصد درآمد رانندگان آژانس ها کاهش پیدا کند. بحث ما بر سر این موضوع است که اسنپ اصلا مجوز ندارد و تنها مجوز برنامه نویسی گرفته است. این برنامه دقیقا مشابه برنامه های اسراییلی است موضوع دیگر آن است که چه کسی امنیت مسافران و سلامت رانندگان این دست از برنامه را تامین و تایید می کند؟»

در شرایطی که چنین جدال هایی بین مدرن ها و سنتی ها جریان دارد، رییس جمهوری در تازه ترین گفت و گوی تلویزیونی با مردم، از اشتغال جوانان در «فاضی مجازی» طرفداری کرده و این فضا را محل جدیدی برای کسب درآمد دانسته است. دولتی ها به طور کلی روی خوش به این فضا نشان داده اند. صادق زاده، سرپرست دفتر توسعه تجارت الکترونیک وزارت صنعت، معدن و تجارت در این باره می گوید: «سرویس دهندگان حمل و نقل که در فضای مجازی مشغول شده اند، باید مجوزهای لازم را داشته باشند که در صورت داشتن نماد اعتماد، مانعی برای فعالیت آنها وجود ندارد.»

هنوز آمار و ارقامی درباره میزان درآمد و ارزش اسنپ و تپسی وجود ندارد، اما در مورد مشابه خارجی آن ها، آمارهای جالبی منتشر شده است. «اوبر» بزرگ ترین سرویس حمل و نقلی جهان است که ارزش ۵.۶۲ میلیارد دلاری آن نزدیک به ارزش شرکت فولکس واگن شده است.

شهرام شاهکار، مدیرعامل اسنپ چند وقت پیش در مصاحبه ای با ماهنامه آینده نگر گفته بود: «حدود دو سوال پیش با تیم چهار نفره ای کار را آغاز کردیم. در ابتدا نام نرم افزار «تاکسی یاب» بود که در خرداد ۹۴ به «اسنپ» تغییر نام داد. دلیل تغییر نام این بود که سرویس را محدود به تاکسی نکنیم، حدود ۱۰۰ نفر پرسنل تمام وقت داریم و اشتغالزایی مستقیم اسنپ شاید در مقیاس چندین هزار نفر باشد که اسنپ یا منبع اصلی درآمدشان است یا کمک درآمد و به عنوان شغل چندم آنها حساب می شود. البته هیچ یک از رانندگان در اسنپ استخدام نمی شوند و هیچ شرکتی حاضر به استخدام چندین هزار راننده نیست.»

به هر حال تا اینجای کار، مدرنیته علیه سنت قد علمر کرده و در این جدال پیروز بوده است. مردی 54 ساله، که یک ماه است از طریق اسنپ مشغول کار شده، می گوید: «من تا 5 سال پیش در یک شرکت مربوط به ماشین های سنگین کار می کردم. این شرکت ورشکست شد. 4 سال بیکار بودم و 26 ماه بیمه بیکاری گرفتم. بعضی روزها تا 120 تومان هم با اسنپ کار کرده ام. به نظر می رسد این شغل آخر ما باشد. فکر می کنید ممکن است این راهم جمع کنند و ما باز به وضع سابق برگردیم؟»