زخم کاریِ محمد خاتمی به ناصر ملک‌مطیعی و فردین

برترین‌ها: برزخی‌ها را که در سال ۱۳۵۸ تولید اما در سال ۱۳۶۱ اکران شد، می‌توان یکی از جنجالی‌ترین فیلم‌های سینمای ایران در دهه اول پس از انقلاب ۵۷ دانست. آخرین حضور محمد علی فردین، بازیگر محبوب آن روزها، بر پرده سینما در کنار ناصر ملک‌مطیعی، ایرج قادری و سعید راد که به رغم فروش بالا، خیلی زود از اکران برداشته و توقیف شد و پس از آن همه این چهره‌ها حداقل برای مدتی ممنوع‌الکار شدند.

در خلاصه داستان این فیلم آمده : در روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ گروهی مجرم عادی از زندان می‌گریزند. آن‌ها که قصد دارند از کشور خارج شوند، در دهکده‌ای مرزی با مردی به نام سید یعقوب آشنا می‌شوند که می‌کوشد با اعمال و گفتارش زندانیان را از فرار بازدارد. آن‌ها ابتدا موعظه‌های سید یعقوب را به ریشخند می‌گیرند، اما به مرور پس از تجاوز ارتش بیگانه به خاک میهن، تحت تأثیر فداکاری سید یعقوب و اهالی دهکده قرار می‌گیرند و از روستا دفاع می‌کنند و جان خود را از دست می‌دهند. محمدعلی فردین، ناصر ملک مطیعی، حسن گل نراقی، ایرج قادری، سعید راد، محمدعلی کشاورز، توران مهرزاد، خسرو شجاع زاده، آذر مهدی‌قلی‌خانی (ثریا حکمت)، حسین شهاب، حسین ملکی، عباس مختاری و علی وفادار در این فیلم مقابل دوربین مازیار پرتو بازی کردند.

حالا و پس از چهاردهه از جنجال‌های برزخی‌ها، ماجرای توقیف این فیلم دستمایه مستندی شده که سازمان اوج آن را تهیه کرده است. برزخی‌ها یک سال قبل از شروع جنگ تحمیلی ساخته شد ولی صحنه‌های جنگی فیلم که محصول تخیل فیلمنامه‌نویس و برداشتش از فیلم دوازده مرد خبیث بود وقتی پس از سه سال توقیف روی پرده آمد، رنگی از واقعیت به‌ خود گرفته بود و با این که تنها در تهران اکران شد با فروش هشت میلیون تومانی رکورد فروش فیلم در تاریخ سینمای ایران را شکست.

"عارف افشار" کارگردان این مستند پس از نمایش این فیلم در فستیوال "سینما حقیقت" گفت:"یکسال از وقت ساخت فیلم صرف راضی کردن برخی افراد شد تا جلوی دوربین بیایند. علیرغم سه واسطه که قرار دادیم آقای خاتمی حاضر نشد جواب ما را بدهد." در مستند به نقش خاتمی، سرپرست روزنامه کیهان و همچنین وزیر ارشاد وقت در توقیف فیلم و ممنوع از کار شدن هنرمندان اشاره شده است. سازندگان سعی کرده‌اند افرادی که در مستند از آنها نام برده شده به جلوی دوربین بیایند و پاسخ بدهند که محمد خاتمی قبول نکرد.

از نکات جالب دیگر این مستند، سید ضیا هاشمی رییس فعلی جامعه صنفی تهیه‌کنندگان سینما و از مدیران وقت حوزه هنری است، با اینکه نقش کمتری در این جریانات داشته، به اشتباه خود و هم‌نسلانش اذعان و عذرخواهی می‌کند. اما محسن آرمین و فیض‌الله عرب سرخی اصلاح‌طلبان امروزی که در گذشته برخورد تندی داشته‌اند همچنان به دنبال دفاع و توجیه رفتار دهه شصت خود و همفکرانشان هستند! 

عبدالمجید معادی خواه، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی وقت در گفت‌وگویی که سال ۹۲ با خبرآنلاین داشته است، روایت جالبی از این اتفاقات دارد: آن زمان دعوای مفصلی به‌ وجود آمد که از آقای مخملباف تا آقای مسیح مهاجری در آن شرکت داشتند و علیه من موضع می‌گرفتند. دعوا بر سر اکران فیلم «برزخی‌ها» بود. این مسئله خودش یک پرونده ‌است که جنجال زیادی درست کرد و به همه‌ جا از جمله مجلس هم کشیده شد. بسیجی هم علیه بنده راه افتاد که بخشی‌ از آن در مطبوعات آن دوران هست؛ هم مطبوعاتی که آقای خاتمی اداره می‌کردند، مثل کیهان به ما می‌تاختند و در آن هیاهو هیچکس نیامد ببیند که اصلاً داستان فیلم «برزخی‌ها» چیست.

معادی خواه در آن زمان به دو دلیل از اکران فیلم حمایت می‌کند؛ نخست به‌ دلیل محتوای فیلم که اعلام همکاری بازیگران سرشناس سینمای پیش از انقلاب با مردم و انقلاب اسلامی بود و دلیل دوم هم حفظ حرمت امضای وزیری بود که به تهیه‌کننده مجوز ساخت این فیلم را داده بود و تهیه‌کننده به اعتبار این امضا ۱۰ میلیون تومان سرمایه‌گذاری کرده بود. 

ایرج قادری، کارگردان شناخته شده سینمای ایران نیز بعدها در مصاحبه‌ای درباره نقش محسن مخملباف در توقیف فیلم برزخی ها این‌طور گفت: فیلمبرداری برزخی‌ها تمام شد… و فیلم را اکران گذاشتیم… آن‌وقت آقای محسن مخملباف یک روز جمعه با عده‌ای راه افتادند و طوماری درست کردند مبنی بر اینکه انقلاب شده و ما انقلاب کردیم، اما اینها هنرپیشه‌ های طاغوتی هستند. این آدم‌ها می‌گفتند بروید دم در سینماها ببینید چقدر غلغله است، آن‌وقت مراسم‌ روز جمعه خلوت است. این شد که فیلم من را از اکران کشیدند پایین. امثال آقای محسن مخملباف چنین بساط‌هایی را زیاد سر من آورده‌اند.

مهدی فخیم‌زاده، بازیگر و کارگردان سینما و تلویزیون نیز پیش‌تر درباره نقش محسن مخملباف در ممنوع الکاری ایرج قادری گفته بود: جریانی که محسن مخملباف راه انداخت مانع از ادامه کار ایرج قادری شد. او آنونس‌هایی از فیلم‌های قبل از انقلاب ایرج قادری ساخت و آن آنونس‌ها را این‌ور و آن‌ور برد تا جلوی کار ایرج قادری گرفته شد.