اگر توافق نشود باید منتظر چه اتفاقاتی باشیم؟

روزنامه اعتماد: دور سوم مذاکرات روز پنجشنبه این هفته در ژنو میان تیم‌های مذاکره‌کننده ایران و امریکا، با نظارت پادشاهی عمان و با حضور رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای، آغاز خواهد شد.

حسن هانی‌زاده کارشناس مسائل بین‌الملل گفت:  این دور از مذاکرات می‌تواند بسیار سرنوشت‌ساز و تأثیرگذار باشد؛ چراکه قرار است ایران بسته‌ای پیشنهادی را از طریق مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به طرف امریکایی ارایه کند.

به باور هانی‌زاده مطابق این بسته پیشنهادی که می‌تواند مبنایی برای حل‌وفصل اختلافات تهران و واشنگتن و زمینه‌ساز دستیابی به یک توافقنامه جامع میان دو کشور باشد ایران سقف غنی‌سازی خود را به پایین‌ترین سطح کاهش خواهد داد. همچنین اورانیوم غنی‌شده‌ای که در حال حاضر محور اختلاف میان ایران، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و امریکا بوده است، به کشوری مانند عمان منتقل خواهد شد تا تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نگهداری شود.

این کارشناس مسائل بین‌الملل در ادامه متذکر شد که در مقابل، ایالات متحده بخش قابل توجهی از تحریم‌های اعمال‌شده علیه ایران از سال ۲۰۱۸ تاکنون را لغو خواهد کرد و یک توافقنامه همکاری مستمر با نظارت گسترده و فشرده آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای به امضا خواهد رسید. به گفته هانی‌زاده لذا برآوردها نشان می‌دهد که خروجی دور سوم مذاکرات در ژنو می‌تواند بسیار تعیین‌کننده باشد و حتی به امضای یک توافقنامه منجر شود. از همین رو، به نظر می‌رسد روند مذاکرات در هفته‌ها و روزهای آینده به سمت حل‌وفصل جامع اختلافات میان ایران و امریکا حرکت کند. در چنین شرایطی، این احتمال نیز مطرح است که گزینه نظامی از دستور کار ایالات متحده کنار گذاشته شود و تمرکز اصلی واشنگتن بر مسیر گفت‌وگو و دستیابی به توافقی جامع قرار گیرد؛ توافقی که بتواند نگرانی‌های جامعه جهانی نسبت به برنامه هسته‌ای ایران را برطرف کند.

هانی‌زاده در ادامه این گفت‌وگو ضمن اشاره به اظهارات اخیر وزیر امور خارجه کشورمان در راستای قیاس هرنوع توافق احتمالی با برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که در سال ۲۰۱۵ به امضا رسید مطرح کرد: در این توافق‌نامه به هر حال امتیازاتی برای ایران به همراه داشت. اما در شرایط کنونی، با توجه به اینکه تهدیدهای نظامی دونالد ترامپ علیه ایران تأثیر محسوسی بر تغییر موضع تهران یا وادار کردن آن به تسلیم نداشته، به نظر می‌رسد رییس‌جمهور امریکا سطح مطالبات خود را تعدیل کرده است. به گونه‌ای که به نظر می‌رسد او به‌جای تمرکز بر توقف کامل غنی‌سازی، اکنون بیش از گذشته بر جلوگیری از استفاده نظامی از فناوری هسته‌ای تأکید می‌کند. این در حالی است که ایران همواره اعلام کرده به دنبال تولید سلاح هسته‌ای نیست. با این حال، ترامپ اکنون مدعی است که ایران نباید به سلاح هسته‌ای دست یابد. طبیعی است که این موضع، با توجه به سیاست اعلامی جمهوری اسلامی مبنی بر عدم تولید سلاح هسته‌ای، در ظاهر هم‌پوشانی دارد. از این منظر می‌توان گفت تمرکز جدید ترامپ بر «جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای» نوعی عقب‌نشینی آشکار از موضع پیشین درباره توقف کامل فعالیت‌های هسته‌ای تلقی می‌شود. این کارشناس مسائل بین‌الملل در ادامه گفت‌وگوی خود خاطرنشان کرد: به نظر می‌رسد امریکایی‌ها به این جمع‌بندی رسیده‌اند که متوقف کردن کامل فرآیند غنی‌سازی در ایران عملا امکان‌پذیر نیست. در نتیجه، بحث اصلی اکنون بر سر سطح و درصد غنی‌سازی است؛ اینکه تهران بتواند چرخه غنی‌سازی خود را در سطحی پایین حفظ کند، بی‌آنکه این روند به سطوح بالاتر و حساس منتهی شود. بر اساس برخی نشانه‌ها، دوطرف به نقطه‌ای نزدیک شده‌اند که در آن، ایران درصدی پایین از غنی‌سازی را در چارچوب چرخه هسته‌ای خود حفظ کند و در مقابل، نگرانی‌های طرف امریکایی نیز تا حدی برطرف شود.

هانی‌زاده در پاسخ به دیگر پرسش در خصوص سرنوشت دیگر مطالبات حداکثری واشنگتن از جمله مسائل موشکی و منطقه‌ای گفت: مطالبات امریکایی‌ها تا پیش از دور نخست مذاکرات در مسقط بسیار گسترده و حداکثری بود.بدان معنا که واشنگتن تلاش داشت موضوع توان موشکی ایران و همچنین مساله محور مقاومت را نیز دردستور کار گفت‌وگوها قرار دهد.با این حال، ایستادگی ایران، پیام‌های هشدارآمیز مقامات کشور به امریکا، انسجام داخلی، عبور از یک بحران نفس‌گیر در داخل کشورمان و نیز اعلام آمادگی نیروهای مسلح برای پاسخ به هرگونه تجاوز، مجموعه عواملی بود که معادله را تغییر داد.

به باور هانی‌زاده در نتیجه این شرایط، امریکا در دور دوم مذاکرات در ژنو عملا سقف مطالبات خود را تعدیل کرد و تمرکز گفت‌وگوها میان ایران و امریکا بر موضوع هسته‌ای قرار گرفت. مسائل مربوط به توان موشکی ایران و محور مقاومت از دستور کار مذاکرات خارج شد و البته که این تحول را می‌توان نوعی پیروزی سیاسی برای ایران در روند گفت‌وگوها ارزیابی کرد. این کارشناس مسائل بین‌الملل در ادامه گفت‌وگوی خود در خصوص گنجاندن احتمالی پیشنهادات اقتصادی از جمله سرمایه‌گذاری در حوزه نفت و گاز در بسته پیشنهادی تهران به واشنگتن در دور جدید مذاکرات گفت: به نظر می‌رسد یکی از محورهای مورد توجه، ایجاد گشایش در حوزه سرمایه‌گذاری در بخش نفت و گاز ایران و ورود به نوعی تعامل اقتصادی در این زمینه باشد. وزیر نفت کشورمان نیز در این مورد به‌طور تلویحی از آمادگی تهران برای پذیرش سرمایه‌گذاران امریکایی در صنعت نفت و گاز سخن گفته است. این موضع‌گیری نشان می‌دهد که احتمال شکل‌گیری چنین همکاری‌هایی میان ایران و امریکا وجود دارد. لذا در صورت تحقق این روند، امریکایی‌ها ممکن است در دو حوزه مهم نفت و گاز ایران به‌ویژه در بخش فلات قاره سرمایه‌گذاری‌هایی داشته باشند؛ اقدامی که می‌تواند به ایجاد گشایش در اقتصاد ایران منجر شود. افزون بر این بنابر گزارشات نشریات غربی احتمال لغو بخش قابل توجهی از تحریم‌های اعمال‌شده نفتی از سال ۲۰۱۸ تاکنون نیز مطرح است که در صورت تحقق، می‌تواند به عنوان یک دستاورد مهم اقتصادی برای ایران ارزیابی شود.

هانی‌زاده اما در ادامه در پاسخ به دیگر پرسش در خصوص احتمال تحقق سناریوی به بن‌بست رسیدن این دور از مذاکرات با توجه به سرنوشت‌ساز بودن آن و ادعای انجام حملاتی محدود از سمت طرف مقابل تشریح کرد: چه حمله محدود باشد و چه گسترده، طبیعتا ایران پاسخ خود را به امریکا خواهد داد و این پاسخ بسیار کوبنده خواهد بود. حتی حملات نمادین یا نمایشی که ممکن است امریکایی‌ها برای ایجاد توهم انجام حمله نظامی انجام دهند تأثیری نخواهد داشت، زیرا ایران عقب‌نشینی نخواهد کرد و واکنش مقتدرانه خود را نشان خواهد داد. در چنین شرایطی، حتی یک درگیری محدود نیز می‌تواند گسترش یابد، چرا که تهران سکوت نخواهد کرد و پاسخ لازم را به اقدامات ایالات متحده و رژیم صهیونیستی ارایه خواهد داد.