کشف راز ۵۰ ساله صخره‌نوردی ماهی‌ها

عصر ایران: شرایط سخت محیطی، این صعود را به یک مأموریت بسیار دشوار تبدیل کرده است. مشاهدات تیم تحقیقاتی نشان می‌دهد که یک ماهی برای بالا رفتن از صخره‌ای به ارتفاع نزدیک به ۵۰ فوت (حدود ۱۵ متر)، به زمان خیره‌کننده ۹ ساعت و ۴۵ دقیقه نیاز دارد.

تقریباً تمام ماهی‌ها کل عمر خود را در آب سپری می‌کنند؛ این اصلاً اصلی‌ترین ویژگی برای طبقه‌بندی یک موجود به عنوان «ماهی» است! با این حال، برخی از گونه‌ها رفتارهایی از خود نشان می‌دهند که یادآور اجداد تکاملی و خشکی‌زی آن‌هاست. پس از سفرهای اکتشافی متعدد در جمهوری دموکراتیک کنگو، زیست‌شناسان بالاخره موفق به کشف رفتاری از یک گونه ماهی شدند که مهارت آن می‌تواند با حرفه‌ای‌ترین انسان‌های صخره‌نورد رقابت کند.

بر اساس مطالعه‌ای که به‌تازگی در نشریه معتبر Scientific Reports منتشر شده است، ماهی کوچک موسوم به «شِل‌اِیر» (با نام علمی Parakneria thysi ) ساعت‌ها زمان صرف می‌کند تا برای رسیدن به زیستگاه‌های بهتر، از دیواره‌های صخره‌ای یک آبشار بالا برود.

داستان‌های مربوط به صخره‌نوردی این ماهی‌های کوچک که طول هر کدام تنها بین ۱.۴۱ تا ۱.۹۱ اینچ (حدود ۳.۵۳ تا ۴.۸۴ سانتی‌متر) است، بیش از ۵۰ سال در کنگو بر سر زبان‌ها بود. اما این ادعاها تا پیش از این، بدون هیچ‌گونه شواهد علمی مستدل باقی مانده بودند.

بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰، تیمی به سرپرستی یک زیست‌شناس از دانشگاه لوبومباشی، ۴ بار به آبشارهای «لوویلومبو» در جنوب کنگو سفر کردند تا این ماهی‌ها را از نزدیک بررسی کنند. آن‌ها در نهایت موفق شدند این رویداد شگفت‌انگیز را با ثبت عکس و ویدیو مستند کنند.

مکانیزم شگفت‌انگیز صعود برخلاف جریان آب

مهاجرت عمودی و صخره‌نوردی این ماهی‌ها بیشتر بین ماه‌های آوریل و مه، یعنی در پایان فصل بارندگی، انجام می‌شود. این ماهی‌ها برای دستیابی به این هدف جسورانه، از روش‌های زیر استفاده می‌کنند:

استفاده از زائده‌های قلاب‌مانند: این زائده‌ها در زیر باله‌های سینه‌ای و شکمی ماهی قرار دارند و به آن‌ها کمک می‌کنند تا خود را به سمت بالا بکشند.

حرکات نوسانی بدن: ماهی‌ها برای ایجاد نیروی محرکه بیشتر، قسمت انتهایی بدن خود را به طرفین حرکت می‌دهند.

نکته حیرت‌انگیز این است که تمام این تلاش‌ها در حالی انجام می‌شود که جریان آب با شدت تمام، خلاف مسیر حرکت آن‌ها به سمت پایین می‌ریزد.

آمار و ارقام یک مأموریت طاقت‌فرسا

شرایط سخت محیطی، این صعود را به یک مأموریت بسیار دشوار تبدیل کرده است. مشاهدات تیم تحقیقاتی نشان می‌دهد که یک ماهی برای بالا رفتن از صخره‌ای به ارتفاع نزدیک به ۵۰ فوت (حدود ۱۵ متر)، به زمان خیره‌کننده ۹ ساعت و ۴۵ دقیقه نیاز دارد.

این زمان طولانی به این شکل تقسیم می‌شود:

حدود ۱۵ دقیقه حرکت فعال و تلاش برای صعود

۳۰ دقیقه توقف‌های کوتاه برای تجدید قوا

۹ استراحت طولانی ۱ ساعته

البته هیچ تضمینی برای موفقیت این مأموریت وجود ندارد. در بسیاری از مواقع، برخورد یک جریان تند و ناگهانی آب باعث می‌شود ماهی چنگال‌های خود را رها کرده و به حوضچه پایین آبشار سقوط کند؛ جایی که مجبور است تمام این مسیر سخت را دوباره از صفر شروع کند.

چرا این ماهی‌ها صخره‌نوردی می‌کنند؟

زیست‌شناسان برای توضیح این رفتار عجیب، دو نظریه اصلی مطرح کرده‌اند:

بازگشت به خانه: ممکن است این ماهی‌ها پس از بارش‌های شدید که آن‌ها را با فشار آب به سمت پایین‌دست رودخانه می‌برد، برای بازگشت به زیستگاه اصلی خود تلاش کنند.

فرار از رقبا و شکارچیان: این صعود می‌تواند راهی هوشمندانه برای رسیدن به مکان‌هایی با رقابت غذایی کمتر و دور شدن از شکارچیانی مانند «گربه‌ماهی نقره‌ای» باشد.

خطراتی که بقای این گونه را تهدید می‌کند

دلیل این رفتار هرچه که باشد، تجمع این ماهی‌ها در صف‌های طولانی برای صعود از آبشار، آن‌ها را در برابر روش‌های صید غیرقانونی به‌شدت آسیب‌پذیر کرده است.

متأسفانه این منطقه به دلیل برنامه‌های احتمالی برای انحراف مسیر آب رودخانه در بالادست (جهت آبیاری محصولات کشاورزی در فصل خشک)، با خطر جدی از دست دادن تنوع زیستی روبه‌رو است. اگر تلاش‌های حفاظتی در پارک ملی منطقه با شکست مواجه شود، جمعیت این ماهی‌های استثنایی ممکن است برای همیشه نابود شود.

نویسندگان این پژوهش امیدوارند که شناخت بهتر این ماهی‌های خارق‌العاده، توجه جهانیان را به اکوسیستم‌های بی‌نظیر این منطقه جلب کرده و ضرورت محافظت از حیات وحش آن را پررنگ‌تر کند.