چند نکته توجه‌برانگیز در نطق جنگی پزشکیان

هم‌مهین_ پیمان سلامتی: چند نکته توجه‌برانگیز در سخنرانی تازه مسعود پزشکیان درباره وضعیت جنگی کشور وجود دارد.

رئیس جمهور گفت: «دشمنان زیرساخت‌های ما را می‌زنند و ما را در محاصره قرار می‌دهند تا مردم ناراضی شوند و رضایت فعلی به نارضایتی تبدیل شود، نباید مردم اجازه بدهند زمینه نارضایتی بوجود بیاید. ما فعلا نیازی به فداکاری مردم نداریم ولی نیاز به کنترل مصرف داریم»

این جملات، اگرچه در ظاهر دعوت به مقاومت است، اما در بطن خود یک پرسش جدی را مطرح می‌کند: 

آیا ما در حال ورود به یک بازی خطرناک نیستیم، بازی‌ای که در آن هر طرف تصور می‌کند در نهایت این دیگری است که فرو می‌ریزد؟

در نظریه بازی‌ها، مفهومی وجود دارد به نام بازی جوجه .(Chicken Game)   

تصور کنید دو راننده با سرعت به سمت یکدیگر حرکت می‌کنند و هر کدام امیدوار است دیگری زودتر منحرف شود. 

اگر یکی کنار بکشد، دیگری برنده تلقی می‌شود، اما اگر هیچ‌کدام عقب‌نشینی نکنند، نتیجه برخوردی است که به هر دو خسارت می زند.

اما نسخه واقعی این بازی در سیاست خطرناک‌تر است. در اینجا طرفین معمولاً وارد بازی می‌شوند چون خود را قوی‌تر می‌دانند و به همین دلیل، حاضرند هزینه بدهند، چون تصور می‌کنند این هزینه، در نهایت به نابودی حریف منجر خواهد شد.

سؤال کلیدی اینجاست:

آیا واقعاً چنین برآوردی در برابر بازیگران این جنگ واقع‌بینانه است؟

در سه مقاله قبلی، بر پیامدهای جنگ، هزینه‌های انسانی و اقتصادی، و ضرورت پرهیز از خشونت تأکید شد. اما اکنون مسئله یک گام جلوتر رفته است.

وقتی نشانه‌هایی مانند:

کوچک شدن سفره مردم، تعدیل گسترده نیرو در بخش خصوصی،  تأخیر بی‌سابقه در پرداخت حقوق بخش بزرگی از کارکنان دولت و ناتوانی دولت در بازگرداندن محدودیت‌های اینترنتی، ظاهر می‌شوند، این‌ها صرفاً مشکلات اجرایی نیستند؛ بلکه سیگنال‌هایی از محدودیت ظرفیت ادامه مسیر هستند.

در چنین شرایطی، پافشاری بر خواسته‌های حداکثری مثلاً پایان کامل دشمن بیش از آنکه نشانه قدرت باشد، می‌تواند نشانه‌ای از نادیده گرفتن واقعیت‌ها باشد. 

تاریخ نشان داده است که در بسیاری از موارد، توافق‌های غیرایده‌آل اما ممکن بسیار کم‌هزینه‌تر از ادامه یک مسیر فرسایشی بوده‌اند.

به همین جهت، در اظهارات رئیس جمهور، چند نکته نیازمند تأمل جدی است:

اول، آیا واقعاً اکثریت مردم از تداوم جنگ با هزینه‌هایی که عمدتاً بر غیرنظامیان تحمیل می‌شود—رضایت دارند؟ این ارزیابی بر چه داده‌ای استوار است؟

دوم، چرا همیشه از مردم طلب کاریم در حالی‌که در هر نظام حکمرانی، این دولت است که مسئول مدیریت شرایط و کاهش نارضایتی است، نه بالعکس. انتقال این مسئولیت به مردم، به‌نوعی جابه‌جایی نقش‌هاست.

سوم، واقعیت‌های جاری نشان می‌دهد ادامه این مسیر بدون فداکاری مردم امکان پذیر نیستحتی اگر به رسمیت شناخته نشود.

در برابر منطق پرخطر Chicken Game، فرهنگ ایرانی- اسلامی یک مسیر متفاوت پیشنهاد می‌کند، مسیر مدارا.

حافظ می‌گوید: «آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است،

«با دوستان مروت، با دشمنان مدارا»

این نگاه، نه از سر ضعف، بلکه از درک عمیق واقعیت‌های انسانی و اجتماعی است. 

مدارا به این معنا نیست که اختلاف وجود ندارد، بلکه به این معناست که حل اختلاف، الزاماً از مسیر نابودی طرف مقابل نمی‌گذرد.

یا در جایی دیگر می گوید: 

«نقد بازار جهان بنگر و آزار جهان،

گر شما را نه بس این سود و زیان ما را بس»

جالب آنکه حدود سیزده سال پیش همین منطق اصیل در سطح بین‌المللی و با پیشنهاد ایران مطرح شد و  قطع‌نامه «جهان علیه خشونت و افراط‌ گرایی» در سازمان ملل با اجماع جهانی مصوب گشت.

سؤال مهم این است: چه شده است که از آن رویکرد به وضعیت کنونی رسیده‌ایم؟

برخلاف برخی روایت‌ها، جامعه ایرانی در سال‌های اخیر نشان داده که ظرفیت بالایی برای فداکاری و خویشتن‌داری دارد.

حتی در رخدادهای تلخ و پرهزینه از جمله وقایع دی‌ماه ۱۴۰۴ که هزاران خانواده را داغدار کرد رفتار عمومی جامعه بیشتر به سمت صبوری و پرهیز از چرخه خشونت حرکت کرده است.

آیا سیاست نیز چنین فاصله‌ای گرفته است؟

جان کلام آنکه، مسئله امروز، صرفاً جنگ یا آتش‌بس نیست؛ مسئله منطقی است که بر اساس آن تصمیم می‌گیریم.

منطق Chicken Game بر این فرض استوار است که «ما دوام می‌آوریم و آنها فرو می‌ریزند». 

اما تجربه تاریخی و نشانه‌های فعلی نشان می‌دهد این فرض، اغلب بیش از حد خوش‌بینانه و پرهزینه است.

در مقابل، سنت فکری و فرهنگی ما از حافظ تا تجربه‌های معاصر بر مدارا، خشونت پرهیزی و واقع‌بینی تأکید دارد.

اگر نشانه‌های فرسایش در حال ظاهر شدن است، اگر هزینه‌ها عمدتاً بر دوش مردم افتاده و اگر مسیر فعلی به توافقی معقول منتهی نشده، شاید زمان آن رسیده باشد که به‌جای ادامه یک بازی پرخطر،

در خودِ قواعد بازی بازنگری کنیم.