نقشه روسیه برای قره باغ

آرمان امروز: رضا پورحسین: رئیس جمهوری دولت باکو در صحبت هایی پس از رایزنی با نخست وزیر ارمنستان عنوان کرد که از روسیه و ایران پیامی دریافت نکرده است. در این میان قرار است در روزهای آتی نشست سه جانبه‌ای بین  جمهوری آذربایجان، ایران و روسیه برگزار  شود. این موضوع در دیدار مشترک سفیر ایران در باکو و معاون نخست وزیرجمهوری  آذربایجان مورد بررسی قرار گرفت. این نشست سه جانبه در مورد کریدورهای حمل و نقل منطقه‌ای با هدف ارزیابی راه های تقویت روابط اقتصادی است. اولین نشست این گروه سال گذشته در مسکو برگزار شد و امسال در تهران برگزار می‌شود. سفیر ایران اظهار کرد که در چهارچوب این نشست، می‌توانیم مشکلات منطقه را از طریق گفت‌وگو حل کنیم و پیشرفت به سمت عادی‌سازی در منطقه وجود دارد. چندی قبل نیز رئیس دولت باکو در دیدار با هیات بلند پایه ایرانی از تمایل به مشارکت شرکت‌های ایرانی در بازسازی قره باغ خبر داد. در این میان برخی صاحب نظران بر این باور هستند که اتفاقات قفقاز ریشه در تحرکات سایر کشورها در این منطقه دارند و دولت باکو به این سادگی ها نمی تواند از منافع موجود در قره باغ استفاده کند. در راستای بررسی این مساله آرمان امروز گفت و گویی با میرقاسم مومنی، تحلیلگر ارشد مسائل قفقاز داشته است که در ادامه می خوانید.

اختلاف اصلی امروز دولت باکو و ایروان بر سر چه موضوعاتی است و سران دو دولت در خصوص چه مواردی مذاکره کردند؟

پس از جنگ آخر در قره باغ تکلیف دو مساله مشخص نشد و در چنین شرایطی جنگ خاتمه یافت. نخست مساله حاکمیت قره باغ که زیر نظر کدام کشور باشد. دوم این که دالان لاچین نیز در آن مقطع زمانی تعیین تکلیف نشد. دالان لاچین گذرگاهی است که خاک مرکزی ارمنستان را به قره باغ متصل می کند اما پیرامون آن در تصرف دولت باکو است. در این میان دالان زنگزور نیز مساله دیگری بود که از سوی دولت باکو مطرح شد تا خاک مرکزی باکو به نخجوان متصل شود. مذاکراتی که میان سران ارمنستان و دولت باکو نیز انجام شد در همین راستا است. دولت باکو در شرایطی حاضر است حاکمیت ارمنستان بر لاچین را بپذیرد که دالان زنگزور نیز از میانه خاک ارمنستان به سمت نخجوان کشیده شود. مذاکرات در حال سوق پیدا کردن به این سمت است که حدود مرزی نیز تعیین شود. در این مذاکرات روسیه به عنوان میانجی فعال شده و قصد دارد در این خصوص نقش آفرینی جدی داشته باشد. جنگ در قره باغ ضمن پاسخگویی به انتقادات داخلی، فرصتی برای تغییر کادرهای سیاسی رده بالا فراهم کرد. در این چهارچوب شاهد بودیم که رئیس ستاد مشترک ارتش و نیز معاون رئیس جمهور که از جمله افراد بسیار قدرتمند و با نفوذ در سیستم حکومتی باکو بودند و دولت در سایه را تشکیل داده بودند، تغییر کردند. علاوه بر این، معاون رئیس جمهور وابستگی هایی را به روسیه داشت و نگرانی هایی را نزد علی اف ایجاد کرده بود. بر همین اساس او علاوه بر دست آوردهای سرزمینی، این دست آوردها را نیز به دست آورده و تلاش می کند با احداث مسیری به سمت نخجوان، تمامی امتیازات را بدست آورد و مذاکرات نیز بر همین اساس ادامه پیدا کرده است.

با توجه به تحرکات روسیه در قره باغ، تکلیف این منطقه چه خواهد شد؟

چند مسیر پیش روی قره باغ قرار دارد. قره باغ یا باید زیر نظر ارمنستان و تحت عنوان منطقه ای خودمختار به حیات خود ادامه دهد یا زیر نظر دولت باکو قرار گیرد. راه حل سوم نیز این است که در این منطقه رفراندوم برگزار شود و مردم این منطقه خودشان تصمیم گیری کنند و شاید در این میان نظرشان استقلال باشد. نباید فراموش کرد که روسیه نیز در این منطقه فعال شده و به شهروندان قره باغ ویزای روسی داده است که این اقدام بسیار مشکوک است. امروز شرایط در قفقاز به گونه ای است که مشخصا روسیه، اسرائیل و ترکیه از تنش و بحران در این منطقه استقبال می کنند و آن ها می توانند از این شرایط به نفع خود استفاده کنند. نباید فراموش کرد که ترکیه به بهانه جنگ قره باغ با دولت باکو قراردادهای بزرگی امضا کرد و منافع اقتصادی زیادی به دست آورد. پس از این اتفاقات شاهد بودیم که نیروهای ترکیه در دریای خزر حاضر شده و در باکو رژه رفتند که این معنا و پیغام بزرگی دارد. ترکیه در تلاش است تا باکو را به شکلی زیر نظر خود قرار دهد. این سیاست را روسیه و اسرائیل نیز دارند و در این میان شاهد هستیم که سطح مراودات باکو با اسرائیل پس از جنگ قره باغ به شدت افزایش پیدا کرده و امروز حدود 40 درصد منابع انرژی اسرائیل از باکو تامین می شود.

چگونه می توان در قفقاز سیاست و وضعیتی متوازن ایجاد کرد؟

امروز وضعیت قفقاز به گونه ای شده که تقریبا تمامی طرف ها از این منطقه به نفع خود استفاده می کنند اما ایران هنوز نتوانسته در این منطقه نقش آفرینی خاصی داشته باشد. ایران نتوانسته در معادلات امنیتی قفقاز جایگاهی داشته باشد با وجود این که با تمامی طرف های حاضر در قفقاز مرز مشترک دارد. تاریخ این منطقه وابسته به تاریخ ایران است و اگر بخواهیم تاریخ 200 سال پیش این مناطق را مطالعه کنیم، مقوله مستقلی از ایران وجود ندارد و باید تاریخ ایران مطالعه شود. با این وجود اما سیاست خارجی ایران در این منطقه خوب نبوده و نتوانسته ایم در این منطقه فعال شویم. ایران باید حرف اول و آخر را در آنجا می زد اما امروز سایر کشورها در آن منطقه نقش آفرینی می کنند. ریشه این مساله در آن است که ایران هیچ گاه به سمت همکاری مشترک با هیچ یک از کشورها نرفته و حتی یک رزمایش مشترک نظامی با آن ها برگزار نکرده است. امروز پاکستانی که در این منطقه نیست همکاری بیشتری با دولت باکو دارد اما ایران هنوز حرکتی انجام نداده است. نباید فراموش کرد که روسیه بازیگر اصلی در این منطقه است و ممکن است هر لحظه قره باغ را به یک کریمه دیگر تبدیل کند. قره باغ می تواند کنترل کننده ایران و کل قفقاز جنوبی باشد و به همین علت روسیه برای این منطقه نقشه کشیده است و ممکن است در آینده این منطقه را ضمیمه خاک خود کند. روسیه برای قره باغ برنامه دارد و به همین علت است که امروز به ساکنان این منطقه پاسپورت روسی می دهد. این یک مساله خطرناک است و باید به صورت جدی مورد توجه قرار گیرد. اگر این اتفاق رخ دهد روسیه با ایران از طریق زمینی نیز هم مرز خواهد شد و دایره نفوذ روسیه به مراتب در قفقاز بیشتر خواهد شد.