پوشش مدرن در چه دوره‌ای به ایران آورده شد؟

رویداد۲۴ علیرضا نجفی: محمدعلی فروغی را می‌توان از تاثیرگذارترین روشنفکران و سیاستمداران ایرانی دانست. او اندیشمندی جامع الاطراف بود که آثارش زمینه‌های مختلفی چون فلسفه، ادبیات و حقوق، روانشناسی، اقتصاد و فیزیک را شامل می‌شود و فعالیت‌های متنوعی مانند تهیه متون درسی برای آموزش جدید در ایران، وزارت عدلیه، نمایندگی ایران در کنفرانس ورسای، سه دوره وزارت جنگ، و نخست وزیری را بر عهده داشته است.

فروغی به دلیل افکار تجددطلبانه و مسلک لیبرالی خود مورد حمله مرتجعان بود و بسیاری از صاحب‌قلمان دوران او را خائن، انگلوفیل (انگلیس‌دوست)، یهودی و فراماسون می‌نامیدند اما فروغی فقط بخاطر افکار و منش لیبرال خود مورد حمله نبود بلکه ظاهر و شیوه لباس پوشیدنش نیز مورد مسئله‌ساز شده بود. او در سنین جوانی سفرهای متعددی به اروپا کرد و علاوه بر یادگیری زبان های اروپایی از خلقیات و مناسک اخلاقی مدرن اروپایی نیز تاثیر گرفت.

لباس پوشیدن ایرانیان تا قرن ها به یک شکل بود و سنت در عصر قاجار به چنین درجه ای از تصلب و ارتجاع رسیده بود که پوشیدن لباس اروپایی به راحتی در ایران معمول نشد. این تصلب چنان عمیق بود که حتی در جریان انقلاب مشروطه طرفداران شیخ فضل‌الله به افرادی که «کلاه فرنگی» داشتند حمله می‌کردند. طبعا پوشش مدرن فروغی و دیگر روشنفکران تجددخواه باعث دردسر می‌شد.

پوشش ایرانیان در دوره قاجار

فروغی خود در سال ۱۳۱۵، یعنی شش سال پیش از درگذشتش، به این مسئله و فضای بسته دوران جوانی خود اشاره می کند. وی در سخنرانی بسیار جالبی که برای دانشجویان حقوق آن زمان ایراد کرده می‌گوید: «آن زمان هنوز روی صندلی نشستن معمول نشده بود، بدون لباس بلند از قبیل عبا یا لباده به‌حضور بزرگان رفتن بی‌ادبی و اصلا بی‌لباس بودن جلف و سبک بود. لباس و کلاه‌‌ همان بود که شما در اول عمر داشتید اگر فراموش نکرده باشید، اما یقه و دستمال گردن زدن خیلی نادر بود و تقریبا منحصر بود به کسانی که مدتی در اروپا اقامت کرده بودند، آن هم نه همه کس و غالبا اسباب زحمت هم بود، یعنی بسا بود که در بعضی کوچه‌ها و محله‌ها معترض فکلی‌ها می‌شدند و اگر فحش و کتک در کار نمی‌آمد مضمون و استهزاء فراوان بود. عینک زدن جوان‌ها آن زمان خیلی به نظر غریب می‌آمد و حمل بر خودنمائی و فرنگی‌مآبی می‌شد. اتفاقا من از جوانی چشمم نزدیک‌بین بود و از این بابت در کوچه و بازار به زحمت بودم. دوستی داشتم کحّال (چشم پزشک محلی و کسی که سرمه  دوا به چشم مردم کشیدن پیشه او باشد)، به من اصرار کرد عینک بزنم و می‌گفت هر چه تأخیر کنی چشمت ضعیف می‌شود. ناچار عینکی شدم. یک شب در کوچه می‌رفتم، کوچه هم تاریک بود و هم ناهموار و من در حرکت به زحمت بودم، و مکرر خم می‌شدم و سعی در دیدن پیش پای خود می‌کردم. یکی از بچه‌های کوچه که عجز مرا دید گفت عینک را بردارید تا چشمتان ببیند. وقتی یکی از کسان من که او هم عینک می‌زد، روز نهم محرم در کوچه‌ای شنید یکی به دیگری می‌گوید این کافر را ببین که روز تاسوعا هم عینک می‌زند. با کارد و چنگال غذا خوردن آن زمان معمول نبود و با دست غذا می‌خوردیم. تازه که شروع به استعمال کارد و چنگال کرده بودیم رفیقی داشتیم خوش صحبت و مضمون‌گو برای فرنگی‌مآبی ما مضمون می‌گفت که آقایان سکنجبین را با کارد و چنگال میل می‌فرمایند.»

این سخنان فروغی توسط افراد دیگری که خاطرات خود را از اواخر عصر قاجار نوشته‌اند نیز بیان شده است. مثلا درباره عینک زدن، معروف بود که زدن عینک به معنی آشکار کردن نقص فردی است و حتی عینک زدن در حضور بزرگان امری بسیار زشت تلقی می شد!

در سال‌های حکومت ناصرالدین شاه عینک زدن و روزنامه خواندن در دید اغلب مردم نشانه بهایی بودن شده بود. مرتجعان از طرفی روزنامه‌نگاران را بهایی و کافر جلوه می دادند و به این علت که اغلب روزنامه‌نگاران و روشنفکران عینک می‌زدند، عینک نیز به مرور دلالتی مبنی بر کافر بودن یافت. پس از پیروزی انقلاب مشروطه و مدرن شدن ایران، به مرور چنین عقایدی از میان رفتند.

پوشش کابینه محمدعلی فروغی

محمدعلی فروغی در کنار صدرالاشرف (محسن صدر) در یک مهمانی

محمدعلی فروغی در سفر به فرانسه