خانوارها چگونه پول در می‌آورند و کجا خرج می‌کنند؟

اعتماد: نتایج آمارگیری هزینه و درآمد خانوار سال ۱۴۰۱ که اخیرا مرکز آمار جزییات بیشتری از آن را به تفکیک شهری و روستایی ارایه داد، اطلاعات جالبی از منابع درآمدی خانوارها و نحوه هزینه‌کرد آنها ارایه می‌کند.

به‌طور متوسط کمتر از نصف درآمد خانوارهای شهری از سمت درآمدهای شغلی می‌آید. 32.8 درصد از درآمدها را درآمدهای حاصل از دریافت حقوق و دستمزد تشکیل می‌دهند و ۱۶درصد از درآمدهای اظهارشده از شغل آزاد حاصل شده‌اند. اما باقی درآمدها که به عنوان درآمدهای غیرشغلی محسوب شده‌اند، شامل چه منابع درآمدی می‌شوند؟

درآمدهای غیرشغلی خانوارهای ایرانی

طبق پرسشنامه این آمارگیری، درآمدهای غیرشغلی در این دسته‌ها جا می‌گیرند: حقوق بازنشستگی و مانند آن، درآمد حاصل از اجاره‌، درآمد حاصل از حساب پس‌انداز و سهام و مانند آنها، انواع کمک‌های دریافتی از سازمان‌های خیریه، درآمد حاصل از فروش مصنوعات ساخته‌شده در خانه، دریافتی‌های انتقالی از سایر خانوارها و نهایتا یارانه نقدی. بنابراین بخش قابل توجهی از درآمد خانوارها از شاغلان به دست نمی‌آید. براساس اطلاعات ارایه شده توسط مرکز آمار، بُعد خانوارهای شهری 3.23 نفر است. یعنی طی سال گذشته تعداد افراد هر خانوار به‌طور متوسط 3.23 نفر بوده است. در این میان، به‌طور متوسط 1.97 نفر در هر خانوار دارای درآمد محسوب شده است. با این حال، 0.89 نفر در هر خانوار شاغل است.

یعنی کمتر از یک نفر از هر خانوار ایرانی به‌ طور متوسط شاغل محسوب می‌شود. حدود ۳۰درصد از خانوارهای ایرانی هیچ فرد شاغلی ندارند. البته بخشی از این خانوارها شامل بازنشستگان هستند که طبیعتا در حال حاضر دیگر شاغل نیستند. اما نکته‌ای که وجود دارد، این است که بخش قابل‌توجهی از سرپرستان خانوار در سن کار هم شاغل نیستند. این موضوع یکی از ریشه‌های ایجاد فقر است. همان‌طور که نمودار زیر نشان می‌دهد، بیش از 50درصد خانوارهای دهک اول هزینه‌ای، یعنی 10درصد جمعیت ایران با کمترین سطح رفاه، فرد شاغلی ندارند.

البته این موضوع می‌تواند خبر از علّیتی دوطرفه بدهد، به‌طوری که هم پیدا نکردن شغل و ظرفیت پایین اقتصاد در جذب نیروی کار منجر به گسترش فقر و ضعف رفاه خانوارها می‌شود و هم اینکه خانوارهای فقیر به واسطه اینکه نمی‌توانند سرمایه انسانی کافی جهت جذب در بازار کار انباشت کنند، سخت‌تر می‌توانند شغلی پیدا کنند. نکته دیگر به توانایی خانوارها در محافظت خود در مقابل تورم برمی‌گردد. برای خانوارهای دهک‌های با درآمد بالاتر، سهم درآمد ناشی از دارایی‌ها (مثل اجاره) بیشتر است. بنابراین آنها امکان بیشتری برای افزایش درآمد همگام با تورم دارند. اما در دهک‌های پایین‌تر درآمدها بیشتر از نوع درآمد ثابت (مانند دستمزد و حقوق بازنشستگی) هستند و با تورم، ارزش واقعی‌شان کاهش می‌یابد.

خانوارها چه چیزی می‌خرند؟

از طرف دیگر، نگاهی مقایسه‌ای به درصد خانوارهای استفاده‌کننده از لوازم عمده زندگی در مناطق شهری و روستایی طی دو سال 1400 و 1401 نشان از این دارد طی این یک سال سطح برخورداری خانوارهای روستایی برای تهیه این کالا کاهش یافته است. به‌طور مثال، درصد استفاده از خودرو در خانوارهای شهری در سال 1400 بالغ بر 53.9درصد بوده، اما سال گذشته به 53.7درصد کاهش پیدا کرده است. در خانوارهای روستایی، این وضعیت بهتر است و میزان استفاده از خودروی شخصی از 35.9درصد در سال 1400 به 37.1درصد در سال 1401 کاهش پیدا کرده.

ضمن اینکه افزایش قیمت لوازم خانگی نیز تاثیر نامطلوبی بر استفاده خانوارها گذاشته است. در سال گذشته از میان دوازده کالای عمده زندگی، تنها «اجاق گاز» و «تلویزیون رنگی» مورد استفاده بیش از 90درصد روستانشینان بوده و باقی اقلام توسط درصد کمتری از خانوارهای روستایی مورد استفاده قرار گرفته است. در سال 1400 معادل 97.8درصد از روستاییان از «اجاق گاز» استفاده می‌کردند درحالی که این رقم در سال گذشته به 98.5درصد افزایش یافته است. درصد خانوارهای استفاده‌کننده از «تلویزیون رنگی» نیز از 93.6درصد در سال 1400 به 95.1درصد در سال 1401 رسیده است. در سال 1401، از هر 100 خانوار روستایی حدودا

59 خانوار از «ماشین لباسشویی» استفاده می‌کردند درحالی که این رقم برای سال 1400 معادل60 خانوار از 100 خانوار بوده است. در مقابل، «ماشین ظرفشویی» و «مایکروویو و فرهای هالوژن‌دار» کالاهایی بودند که کمتر از 3درصد خانوارهای روستایی در سال 1401 از آنها استفاده می‌کردند. بیشترین کاهش مصرف‌ نیز در «موتوسیکلت» مشاهده شده که نشان می‌دهد در سال گذشته درصد خانوارهای روستایی استفاده‌کننده از «موتوسیکلت» 1.2 واحد درصد کمتر از سال 1400 است.با اینکه از سال 1400 تا سال 1401 درصد روستانشینان استفاده‌کننده از «یخچال فریزر»

0.4 واحد درصد افزایش یافته است اما همچنان کمتر از 56درصد از خانوارهای روستایی در سال گذشته مصرف‌کننده این کالا بوده‌اند. آمارها نشان می‌دهد که درصد روستاییان استفاده‌کننده از «یخچال» نیز از 46.1درصد به 46.4درصد در سال 1401 رسیده است.

خبری از تفریح نیست

ترکیب انواع هزینه‌های غیرخوراکی یک خانوار شهری در سال گذشته نیز نشان می‌دهد که شهرنشینان کمترین میزان هزینه‌ها را برای بخش تفریح و سرگرمی و خدمات فرهنگی اختصاص داده‌اند. درحالی که بیش از 52درصد هزینه‌های یک خانوار شهری با مسکن، سوخت و روشنایی عملا‌ بلعیده می‌شود؛ بخش حمل و نقل و ارتباطات 11.6درصد، بخش بهداشت و درمان 12.5درصد و بخش کالاهای متفرقه 11.2درصد از هزینه را برای یک خانوار شهری به خود اختصاص می‌دهد. بنابراین در بخش تفریحات و سرگرمی و خدمات فرهنگی 2.2درصد هزینه شده است. برای خانوار روستایی این عدد حتی تقریبا نصف شده و به 1.3درصد از انواع هزینه‌های سالانه رسیده است. درحالی که هزینه خوراکی خانوار روستایی 41.7درصد و هزینه غیرخوراکی آنها 58.2درصد از درآمدها را بلعیده است.