زنگ خطر برای آینده ایران به صدا درآمد

هم میهن: «اگر متوسط جهانی را در نظر بگیریم، حدود یک‌سوم نیروی کار ماهر پس از آنکه کشور خود را ترک کردند، به کشور خود ‌برمی‌گردند.»‌ این را چندی پیش امیر کرمانی، دانشیار مدرسه تجارت هاس دانشگاه برکلی و پژوهشگر حوزه اقتصاد مطرح کرد. اما نکته اینجاست که آنچه در ایران شاهد آن هستیم، رویکردی کاملاً متفاوت است. کرمانی در این باره گفته: «نرخ بازگشت نیروی انسانی ایران به‌شدت کمتر از متوسط جهانی است. در سال‌ ۲۰۰۰ نرخ بازگشت سالیانه ایرانیان در آمریکا حدود ۲‌درصد بود که این عدد به زیر یک‌درصد در سال ۲۰۲۱ رسید.» پیش‌تر گفته می‌شد که ایران بین سایر کشورها، کمترین آسیب را از مهاجرت نیروی کار متخصص می‌دید؛ امری که به نظر می‌رسد امروز با گذشته متفاوت است. چندی پیش پدرام سلطانی، فعال سرشناس اقتصادی کشور در توئیتی نوشته بود: «...هشدار می‌دهم که کارآفرین و سرمایه‌گذار ایرانی، به غیر از تولیداتی که با ممنوعیت واردات کالای مشابه برایشان بازار انحصاری درست شده، در حال سوق دادن تولید خود به کشورهای همسایه و دارای ثبات است. چهره صنعت ایران در حال تبدیل به پایگاه انبوهی کارخانه فرسوده و مشتی کارخانه منتفع از انحصار است و صادرات صنعتی به سراشیبی افتاده.» از دید کارشناسان، بی‌ثباتی، نااطمینانی‌های حاکم بر فضای اقتصادی کشور در تمامی ابعاد سیاسی و اجتماعی، نبود چشم‌انداز روشن، ریسک بالای فعالیت تولیدی، قوانین خلق‌الساعه و فضای پیچیده و ناهموار کسب‌وکار در ایران از اصلی‌ترین دلایل مهاجرت نیروی کار متخصص از کشور به شمار می‌رود. 

پیشتر گزارش شامخ (ارزیابی مشکلات بنگاه‌های اقتصادی از نگاه شاخص مدیران خرید) هم تأکید بر این نکته داشت که مهاجرت نیروی کار ماهر و تکنسین‌ها به کشورهای همسایه از سال گذشته به یکی از مشکلات بزرگ بنگاه‌های اقتصادی تبدیل شده است؛ موضوعی که رئیس کمیسیون مسئولیت اجتماعی و حاکمیتی شرکتی اتاق ایران نیز در گفت‌وگو با «هم‌میهن» بر آن تأکید می‌کند. به گفته او، یکی از چالش‌های اساسی که گریبان‌گیر اقتصاد ایران به‌ویژه بخش خصوصی شده، عدم ‌وجود نیروهای متخصص در ‌زمینه‌های مختلف برای کار در بنگاه‌های اقتصادی به دلیل مهاجرت است. متأسفانه باوجود همه تذکرهایی که از چند سال قبل داده شده، دولت هیچ ‌توجهی به آن نمی‌کند و هیچ سیاست مشخصی ‌در این حوزه ندارد. او یادآور می‌شود: «در چند سال آینده، ‌یکی از چالش‌های اصلی بنگاه‌های اقتصادی ما، بدون تردید، کمبود نیروی ‌کار متخصص خواهد بود.»

جمعیت ایرانیان مهاجر در کدام کشورها بیشتر است؟

شمار زیادی از ایرانیان در حال حاضر به دلیل مهاجرت، در خارج از مرزهای کشور زندگی می‌کنند. در مجموع جمعیت ایرانیان مهاجر در دنیا دو میلیون و 62 هزار نفر برآورد شده است. براساس آمار سالنامه مهاجرتی ایران در سال 1401، بیشترین کشوری که ایرانیان را در خود جای داده، امارات متحده عربی است. در سال 2018 تعداد ایرانیان ساکن در این کشور به 454 هزار نفر رسیده است. رتبه دوم متعلق به ایالات متحده آمریکا است که نزدیک به 398 هزار ایرانی در آن سکونت دارند. کانادا نیز 213 هزار ایرانی را در خود جای داده و سومین کشور پذیرنده ایرانیان است. در رده‌های بعدی نیز به ترتیب آلمان با 203 هزار، ترکیه با 155 هزار، بریتانیا با 83 هزار، سوئد با 81 هزار، استرالیا با 78 هزار، اسرائیل با 51 هزار و کویت با 46 هزار ایرانی قرار دارند.

نگاهی به جمعیت دانشجویان ایرانی در دنیا

خروج ایرانیان از کشور به‌عنوان دانشجو در سال‌های اخیر رشد زیادی داشته است. در سال 2010 جمعیت دانشجویان ایرانی در خارج از کشور 44523 نفر بوده که به مرور افزایش یافته و در سال 2020 به 66701 نفر رسیده است. این در حالی است که تنها 2003 نفر از این فارغ‌التحصیلان در سال 2020 به ایران بازگشته‌اند. بیشترین جمعیت دانشجویی ایران در دنیا با 9319 نفر در آلمان است و در رتبه دوم نیز آمریکا با 9295 نفر، مقصد دوم دانشجویان ایرانی است. ترکیه هم سومین محل انتخابی دانشجویان ایرانی است و 8876 دانشجوی ایرانی در آن زندگی می‌کنند. در رتبه‌های بعدی مقاصد دانشجویی ایرانیان نیز به ترتیب کانادا با 7854 نفر، ایتالیا با 2965 نفر، مجارستان با 2024 نفر، استرالیا با 1953 نفر، روسیه با 1836 نفر، فرانسه با 1809 نفر و بریتانیا با 1533 نفر قرار دارند.

چقدر از ایرانیان مایل به بازگشت هستند؟

طبق آماری که سالنامه مهاجرتی ایران در سال 1401 منتشر کرده، تصمیم به بازگشت در میان مهاجران ایرانی بسیار کمرنگ‌تر از گذشته شده است. به نظر می‎رسد این موضوع به شرایط سال‌های مختلف بستگی داشته باشد. در سال 1393، در پیمایش صورت‌گرفته، عدم بازگشت قطعی از سوی ایرانیان مهاجر خارج از کشور 32‌درصد بود. این در حالی است که 21‌درصد قصد بازگشت قطعی به ایران را داشتند و 47‌درصد نیز تصمیشان نامشخص بود. در سال 1396 نتایج پیمایش تغییرات قابل‌توجهی کرده است. در سال پس از امضای توافق هسته‌ای، طبق پیمایش انجام شده، تصمیم عدم بازگشت قطعی 10‌درصد شده و تصمیم به بازگشت قطعی 42‌درصد بوده است. آخرین پیمایش در سال 1401 نیز که در سال گذشته و پس از تحریم‌های شدید سال‌های اخیر و تبعات آن انجام شده، تصمیم عدم بازگشت قطعی به 62‌درصد رسیده است. این در حالی است که تصمیم بازگشت قطعی تنها در 14‌درصد افراد دیده می‌شود و 24‌درصد نیز تصمیم مشخصی نداشته‌اند.

البته برای کسانی که هنوز مهاجرت نکرده‌اند، اما میل به مهاجرت دارند، آمار و ارقام تا حدودی متفاوت است. طبق پیمایش‌های صورت‌گرفته از سوی رصدخانه مهاجرت ایران، در سال 1397 حدود 37‌درصد از مهاجرین بالقوه تمایلی به بازگشت نداشتند. این در حالی است که سهم بازگشت قطعی 16‌درصد افراد بود و 46‌درصد نیز در حال حاضر تصمیم مشخصی  برای پس از مهاجرت نداشتند. در سال 1399 این نسبت تغییر کرده و سهم عدم بازگشت قطعی به 36‌درصد رسیده است اما سهم کسانی که در صورت مهاجرت مایل به برگشتن به کشور هستند، به 6‌درصد کاهش یافته است. سهم افرادی که تصمیم نامشخصی در این زمینه دارند، در سال 1399 رشد داشت. شرایط سال 1401 اما متفاوت است. مهمترین موضوع رشد چشمگیر افرادی است که در صورت مهاجرت تمایلی به بازگشت ندارند. سهم این افراد براساس پیمایش به 51‌درصد رسیده و سهم افرادی که می‌خواهند در صورت مهاجرت به کشور برگردند تنها 10‌درصد است.

چه کسانی بیشتر مهاجرت می‌کنند؟

بررسی‌های انجام‌شده در مورد میل مهاجرت در میان گروه‌های مختلف مردم حاکی از آن است که دانشجویان تمایل بسیار زیادی به مهاجرت دارند. حدود 44‌درصد از دانشجویان و فارغ‌التحصیلان کشور میل بسیار زیادی به مهاجرت دارند. در بخش سلامت شامل پزشکان و پرستاران نیز میل به مهاجرت در سال 1401 نسبتاً بالا است. حدود 28‌درصد از این بخش، میل شدیدی به مهاجرت دارند، در یک‌چهارم آنها میل به مهاجرت متوسط و در یک‌چهارم دیگر میل به مهاجرت زیاد است و به این ترتیب کمتر از یک‌چهارم نمونه این بخش میل کمی به مهاجرت دارند. بخش مهم دیگری که تمایل به مهاجرت دارند، فعالین کسب‌وکار هستند. از نمونه‌گیری انجام شده، 42‌درصد کارآفرینان و مدیران ارشد و همچنین 48‌درصد از مدیران میانی تمایل زیادی به مهاجرت دارند. این در حالی است که تمایل شدید به مهاجرت در میان کارکنان کسب‌وکارها به نزدیکی 50‌درصد می‌رسد. تمایل نداشتن یا عدم تمایل به مهاجرت در میان فعالان کسب‌وکار از بخش دانشجویان و بخش سلامت بسیار کمتر است و تمایل زیاد و بسیار زیاد به مهاجرت نیز در آن بخش، بیشتر از دو بخش اخیر است. این به معنای آن است که تمایل به مهاجرت در بخش کسب‌وکارها و کارآفرینان شدید است و این موضوع می‌تواند پیامدهای اقتصادی زیادی داشته باشد.

«محمود اولیایی رئیس کمیسیون مسئولیت اجتماعی اتاق ایران در گفت‌وگو با «هم‌میهن» مطرح می‌کند»

تعطیلی قریب‌الوقوع کارخانه‌ها به علت کمبود نیروی کار

واژه «مهاجرت» در سال‌های قبل، عمدتاً با واژه «نخبگان» همراه بود، اما حالا «متخصصان»، «نیروی کار ماهر» و بعضاً «نیروی کار با مهارت متوسط» هم در کنار این واژه می‌نشیند. براساس هشدارهایی که ازسوی فعالان اقتصادی به گوش می‌رسد، اکنون با کمبود نیروی کار متخصص و ماهر در کشور روبه‌رو هستیم که عمده این کمبود به علت مهاجرت آنها به خارج از کشور ناشی می‌شود. البته به گفته محمود اولیایی، رئیس کمیسیون مسئولیت اجتماعی و حاکمیت شرکتی اتاق ایران در گفت‌وگو با «هم‌میهن» این مهاجرت در درون کشور نیز چالش‌هایی را به همراه داشته و با مهاجرت نیروی کار (حتی نیروی کار متوسط رو به پایین) به شهرهای بزرگ ازجمله تهران، استان‌های کمترتوسعه‌یافته با بحران مواجه شده و در ادامه این روند احتمالاً در سال‌های آتی با تعطیلی کارخانه‌ها به علت کمبود نیروی کار روبه‌رو خواهیم شد.