وضعیت بحرانی سواد خواندن و نوشتن دانش‌آموزان ایرانی

اعتماد: اوایل تابستان همین امسال بود که نتایج آزمون پرلز ۲۰۲۱ منتشر شد و شرایط دانش‌آموزان ایرانی بسیاری از مسوولان و کارشناسان را حیرت‌زده کرد؛ نتایجی که نشان می‌داد ایران یکی از ضعیف‌ترین‌ کشورها در منطقه است. آزمون پرلز که پیشرفت سواد خواندن را می‌سنجد چندین معیار سنجش دارد و در آزمون سال ۲۰۲۱، معیار بین‌المللی پیشرفته (امتیاز ۶۲۵)، معیار بین‌المللی بالا (امتیاز ۵۵۰)، معیار بین‌المللی متوسط (امتیاز ۴۷۵) و معیار بین‌المللی پایین (امتیاز ۴۰۰) بوده است. در این آزمون دانش‌آموزان ایرانی در توانایی خواندن، نمره ۴۱۳ را کسب کردند که در حد معیار بین‌المللی پایین است و به عبارتی دیگر ایران یکی از کشور‌های انتهای جدول در آزمون پرلز بوده است. در این آزمون که با مشارکت ۵۷ کشور انجام شده و داده‌های آن طی دو سال (۲۰۲۲-۲۰۲۱) در طول همه‌گیری کرونا جمع‌آوری شده بود، ایران به نسبت سال‌های پیش شرایط نامناسبی پیدا کرده بود. عملکرد ایران در سال ۲۰۰۱ از میان ۳۵ کشور شرکت‌کننده با کسب نمره ۴۱۴، رتبه‌ ۳۲ پرلز؛ در سال ۲۰۰۶ از بین ۴۵ کشور با کسب نمره ۴۲۱، رتبه ۴۰؛ در سال ۲۰۱۱ از بین ۴۸ کشور رتبه ۳۸ بود. کشورمان در سال ۲۰۱۶ از بین ۵۰ کشور رتبه ۴۵ را کسب کرد که با کاهش تقریبا ۲۹ نمره‌ای در آن سال به شرایط سال ۲۰۰۶ در مقایسه با خودش تنزل کرد و نهایتا در سال ۲۰۲۱ از بین ۵۷ کشور شرکت‌کننده که شامل ۴۳ کشور مذکور و ۱۴ کشور دیگری که جمع‌آوری داده‌ها را تا «آغاز پایه پنجم» به تاخیر انداختند رتبه ۵۳ (بر اساس نمایه ۱ .۱ پرلز ۲۰۲۱) را کسب کرد؛ ایران در این سال و با کسب نمره ۴۱۳ و کاهش ۱۵ نمره‌ای نسبت به سال ۲۰۱۶ به شرایط خود در آزمون پرلز سال ۲۰۰۱ تنزل پیدا کرد. این نمره در چهار مقیاس عملکردی خواندن (پایین- نمره ۴۰۰؛ متوسط- نمره ۴۷۵؛ بالا- نمره ۵۵۰ و پیشرفته- نمره ۶۲۵) به دست آمد که در مقایسه با کشور سنگاپور به عنوان دارنده بالاترین نمره عملکردی، کاهش عملکردی ۱۷۴ نمره‌ای و در مقایسه با سال ۲۰۱۶ ایران، کاهش ۱۵ نمره‌‌‌ای را نشان داده است. درصد دستیابی به نقاط معیار بین‌المللی خواندن دانش‌آموزان ایران در قیاس با سنگاپور، میانه بین‌المللی و پرلز ۲۰۱۶ ایران. براساس نتایج پرلز ۲۰۲۱ متاسفانه تنها یک‌درصد از مجموع دانش‌آموزان ایرانی به «نقطه معیار عملکردی پیشرفته» که دربردارنده اهداف مترقی و عالی سواد خواندن است، دست یافتند. پیش‌تر «علی‌اصغر سورتیجی‌اوکرکایی» درباره این آزمون در «اعتماد» نوشته بود که «در مقام مقایسه با پرلز ۲۰۱۶ و پیش از کووید ۱۹درصد دستیابی به این سطح از سواد خواندن، همان یک‌درصد بود. این درحالی است که ۳۵درصد دانش‌آموزان سنگاپوری در ۲۰۲۱ به این نقطه دست یافتند. از طرفی نیز میانه بین‌المللی عملکردی این نقطه معیار، ۷درصد است. در نقطه معیار بعدی قابلیت‌های خواندن، یعنی «نقطه معیار عملکردی بالا» با کاهش ۴درصدی در قیاس با سال ۲۰۱۶، فقط ۷درصد از کل دانش‌آموزان ایران در ۲۰۲۱ به این سطح دست یافتند. درحالی که درصد عملکردی دانش‌آموزان سنگاپوری ۷۱درصد از مجموع دانش‌آموزان پسر و دختر آن کشور و میانه بین‌المللی هم در این مورد ۳۶درصد بوده است.» ایران در مقایسه با کشورهای همسایه هم شرایط بدتری در این آزمون داشت و ترکیه با نمره ۴۹۶، قطر ۴۸۵، امارات ۴۸۳، بحرین ۴۵۸، عربستان ۴۴۹، آذربایجان، ۴۴۰، ازبکستان ۴۳۷ و عمان ۴۲۹ در مقایسه با ایران وضعیت بهتری دارند.

‌ نسبت فقر و معدل دانش‌آموزان

توضیحات بالا و چندین معیار و آزمون اشاره‌نشده از شرایط نامساعد و حتی بحرانی سواد کنونی دانش‌آموزان ایران حکایت دارد؛ شرایط نامساعدی که البته تحلیل‌های متفاوت دارد و درباره ریشه‌ها و راه‌های بهبود آن نگاه‌های مختلفی در همین چندروز گذشته هم مطرح شده است. یکی از نکات برجسته در تحلیل این شرایط اما نگاه «رضا امیدی» جامعه‌شناس است که به‌طور خلاصه می‌گوید نسبت مشخص و مستقیمی بین شرایط اقتصادی و توسعه استان‌ها و وضعیت میانگین نمران دانش‌آموزان وجود دارد. او در این باره در صفحه شخصی خود نوشت: «اخیرا وزارت آموزش‌وپرورش گزارشی از معدل امتحانات نهایی خردادماه ۱۴۰۲ منتشر کرده که در این باره باید به چند نکته توجه داشت: تقریبا در دهه اخیر معدل امتحانات نهایی در محدوده ۱۱.۵ تا ۱۲.۵ بوده است؛ در رشته‌های تجربی و ریاضی کمی بالاتر و در رشته‌های علوم انسانی و معارف کمی پایین‌تر. روند افت کیفیت آموزش عمومی در جزییات نتایج کنکور و در آزمون‌های بین‌المللی هم مشاهده می‌شود.» امیدی در این باره ادامه داد: «در سال‌های اخیر، هم در محتوای امتحانات نهایی و هم در فرم سوالات و نحوه تصحیح برگه‌های آزمون تغییرات زیادی اعمال شده است. برای مثال امسال در برخی درس‌ها ۸۰ سوال با بارم ۰.۲۵ طراحی شده بود و هر برگه را چند آموزگار از مدارس و شهرهای مختلف در سامانه تصحیح می‌کردند. شواهدی هم از سوی آموزگاران ارایه می‌شود که بعضا اختلال‌هایی در فرآیند تصحیح وجود داشته که چه‌بسا بر نمره دانش‌آموز هم تاثیرگذار بوده است. به نظر می‌رسد خود نهاد آموزشی با این تغییرات منطبق نشده است. نکته مهم دیگر این است که نقشه وضعیت معدل استان‌ها تاحدزیادی منطبق با نقشه فقر کشور است.» علاوه‌براین «سیدجواد حسینی» معلم و سرپرست پیشین وزارت آموزش و پرورش هم پیش‌تر به مواردی در این وزارتخانه اشاره کرد و ریشه این شرایط را به کمبود امکانات و همچنین رعایت‌نکردن نسبت‌های استاندارد نسبت داد. او در این باره در «اعتماد» نوشت: «کمبود معلم باکیفیت یکی از مهم‌ترین متغیرهای تاثیرگذار در عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان است که به عنوان مثال در مقطع ابتدایی نسبت معلم و دانش‌آموز باید یک به14باشد اما هم‌اکنون این عدد و نسبت یک معلم به بیست و شش ونیم دانش‌آموز است و اگر 13هزار مدرسه زیر 10 نفر را از این معادله خارج کنیم نسبت معلم به دانش‌آموز به یک به 50یعنی تقریبا چهار برابر استاندارد می‌رسد نتیجه چنین وضعیتی آرام آرام نظام آموزشی کشور را به سمت تجاری شدن، کالایی نمودن آموزش و پرورش و حاکمیت مناسبات بازار و در‌هایت طبقاتی شدن امر آموزش سوق داده است. در نتیجه این شرایط آموزش که حق اساسی آحاد دانش‌آموزان است و وفق اصل 30قانون اساسی رایگان و همگانی است و به عنوان خیر عمومی و همگانی باید تلقی گردد شوربختانه کالایی می‌شود و روابط تجاری و بازاری به آن راه می‌یابد و نتیجه حتمی آن نابرابری‌های آموزشی و بی‌عدالتی در عرصه آموزشی است که به بی‌عدالتی اجتماعی دامن خواهد زد.» او در این باره ادامه داد: «نتایج کنکور و نیز آزمون پرلز این ادعا را به خوبی اثبات می‌کند. در کنکور سال گذشته دهک‌های 8، 9و 10 که طبقه برخوردار جامعه‌اند 80درصد رتبه‌های زیر سه هزار دانشگاه را به خود اختصاص دادند و در سال 1402 از 40 نفر رتبه‌های برتر کنکور 37 نفر از مدارس خاص که در تسلط طبقات برخوردارند، بوده‌اند، سهم مدارس غیردولتی از کنکور 80درصد و سهم مدارس عمومی دولتی 2/3درصد است، متاسفانه نتایج آزمون پرلز 2021 میلادی هم داستان طبقاتی شدن آموزش وپرورش ایران را روایت می‌کند. نتایج آزمون نشان می‌دهد که خانوارهای سطح بالا 7درصد با نمره493 و خانوارهای سطح پایین 55درصد که نمره 381 را کسب کرده‌‌اند و متاسفانه تفاوت نمره آنها 112 است درحالی که میانگین تفاوت نمره جهانی بین خانوارهای بالا و پایین 86نمره گزارش شده است.»