اینترنت بین‌الملل قطع است اما نه برای همه!

رویداد ۲۴ نوشت:موضوع دسترسی به اینترنت بین الملل بعد حدود دو هفته قطعی هنوز مبهم و نامشخص است؛ از دسترسی بازرگانان تا به روز شدن تلگرام برخی رسانه‌ها از همان روزهای ابتدایی قطعی اینترنت مسئله‌ایست که هنوز سازوکار آن برای بسیاری قابل درک نیست.

حسین دلیریان، سخنگوی مرکز ملی فضای مجازی، روز گذشته در گفتگوی خبری صدا و سیما با تاکید بر اهمیت تجارت بین‌الملل برای کشور اعلام کرد بخشی از این تجارت وابسته به اینترنت است و از آنجا که «تجارت بین‌الملل باید برقرار باشد و هم‌اکنون نیز در حال رخ دادن است»، سازوکاری طراحی شده تا تجار و بازرگانان بتوانند به اینترنت بین‌الملل دسترسی داشته باشند.

 همه چیز از اطلاعیه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات به تاریخ 19 دی‌ماه بازمی‌گردد که به طور رسمی از اعمال محدودیت شدید در دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت بین الملل خبر داد. اقدامی که به گفته این وزارت با تصمیم « مراجع امنیتی ذی صلاح و شرایط امنیتی پیش آمده کشور اخذ شده و این وزارتخانه در حال برقراری ارتباطات و از سرگیری خدمات مذکور است.»

از 18 دی‌ماه تا امروز اول بهمن ماه، اینترنت بین‌الملل به طور سراسری قطع است ولی هم مشاهدات و هم گفته سخنگوی مرکز ملی فضای مجازی نشان می‌دهد این «سراسری» دقیقا معنی همه‌جا و همه‌کس ندارد و برخی از همان ابتدا، راه به اینترنت بین‌الملل داشته‌اند و برخی نیز همچون بازرگانان و صاحبان کسب و کارها نیز اخیرا مجوز این دسترسی‌ها را دریافت کرده‌اند. اما طی این دو هفته چه کسانی توانسته‌اند به اینترنت بین‌الملل دسترستی پیدا کنند و به طور کلی اینترنت بین‌الملل در این مدت سهم چه کسانی شد؟

روزشمار قطعی و دسترسی قطره‌چکانی

قطعی اینترنت از شب پنجشنبه 18 دی شروع شد اما ساعت قطعی به نظر می‌رسد که در همه نقاط و همه از سوی همه اپراتورها یکسان نبود. آنچه پیداست این بود اینترنت همراه از ساعت 10 شب در سراسر کشور به طور کامل قطع شد و تنها برخی اپراتورها به صورت محدود اینترنت ملی را ارائه می‌کردند. روز جمعه اینترنت ملی همراه در بسیاری از مناطق فعال شد و به دنبال آن وزارت ارتباطات طی اطلاعیه‌ای رسما این قطعی سراسری را تایید و آن را ناشی از شرایط امنیتی کشور دانست.

اولین پیام‌رسانی که بعد از این دو روز قطعی سراسری فعال شد، شاد بود. شنبه 20 دی‌ماه دانش‌آموزان اغلب مناطق کشور غیرحضوری بودند و به همین دلیل روابط عمومی آموزش و پرورش اعلام کرد که این پیام‌رسان از ساعت 8:30 صبح روز شنبه در دسترس دانش‌آموزان و معلمان خواهد بود.

22 دی دبیر شورای عالی فضای مجازی از شروع به کار بخشی از فعالیت پیام‌رسان‌های داخلی از جمله کانال‌های خبری و خدمات عمومی این سکوها خبر داد. شنبه 27 دی ماه ارسال پیام شخصی در پیام‌رسان‌های داخلی ممکن شد و در همین زمان نیز نت‌بلاکس از بهبود کیفیت اتصال کاربران ایرانی به اینترنت بین‌الملل به صورت محدود خبر داد اما این میزان هنوز از 2 درصد تجاوز نمی‌کرد. در 28 دی بود که سرچ گوگل نیز در دسترس کاربران قرار گرفت اما خیلی زود مشخص شد که ارتباط با سرورهای خارج از کشور از این طریق میسر نیست.

همزمان با این بهبودهای محدود برخی از مسئولان اظهارات متعددی مبنی بر برقراری اینترنت بین‌الملل در هفته جاری داشتند که البته تا به امروز محقق نشده است.

در نهایت 30 دی‌ماه مرکز ملی فضای مجازی از دسترسی بازرگانان و تجار به اینترنت بین‌الملل خبر داد که در واقع آخرین دسترسی رسمی به این فضا تا اول بهمن ماه است.

دسترسی‌های سفید

اما داستان دسترسی به اینترنت بین‌المل در ایران به همین سادگی نبود. مشاهدات و حتی برخی گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد خارج از چارچوب اشاره شده در بالا اشخاص حقیقی و حقوقی نیز وجود داشتند که ظاهرا بدون مشکل به اینترنت بین‌الملل دسترسی داشته و حتی در پیام‌رسان‌های از پیش فیلتر شده فعالیت دارند.

گزارش کلادفلر نشان می‌دهد که در هفته منتهی به 30 دی‌ماه برخی از کاربران ایرانی توانسته‌اند به اینترنت بین‌الملل متصل شوند. بیشترین سهم کاربران از این اتصال مربوط به شرکت ارتباطات سیار ایران (همراه اول)، ایرانسل، شرکت مخابرات ایران، فناوا و نگین ارتباطات آوا (نگین‌تل) بوده است.

 از زمان آزاد شدن دسترسی برخی از کاربران در روزهای گذشته بخش عمده ترافیک ثبت‌شده از طریق شبکه شرکت ارتباطات زیرساخت عبور کرده است. پس از آن شبکه‌هایی مانند افرانت و رسپینا سهم داشته‌اند. در ادامه آسیاتک، آفاق، گروه فناوا، موسسه عصر پردازش اطلاعات امین، پادیز داده‌رسان و شرکت‌های دیگری قرار دارد. البته این به معنای سفید شدن این شرکت‌ها نیست اما امکان دارد آی‌پی شرکت‌هایی که از این ASها اینترنت خود را تامین می‌کنند، سفید شده باشد.

از روز 27 دی ماه نیز گزارش‌های متعددی از اتصال موقت برخی کاربران به اینترنت بین الملل و  پیام‌رسان‌های خارجی حتی بدون نیاز به فیلترشکن نیز رسیده که تا به امروز چهارشنبه اول بهمن ماه ادامه دارد. در این اتصال‌های موقت اغلب دیده شده کاربران بدون نیاز به فیلترشکن به پیام رسان‌هایی مثل واتساپ، تلگرام و اینستاگرام دسترسی دارند اما این دسترسی اغلب در محدوده زمانی یک ساعته بوده است.

اما متفاوت‌ترین دسترسی‌های سفید مربوط به برخی خبرگزاری‌ها و نهادها است که برخی ابهامات را در ذهن ایجاد می‌کند. خبرگزاری تسنیم، فارس، مهر، فرهیختگان، خبرآنلاین و همچنین برخی کانال‌های خبری و شخصی همچون کانال رائفی‌پور در این مدت قطعی توانسته‌اند صفحات خود را در تلگرام به روزرسانی کنند.

24 دی ماه پرتال خبری دانشگاه شریف مطلبی از وبینار مشترک هوش مصنوعی بین دانشگاه بغداد و دانشگاه صنعتی شریف منتشر کرد که طبق تصاویر منتشر شده، این وبینار در بستر گوگل میت برگزار شده است.

اگرچه این تسهیل دسترسی خاص ممکن است توجیهی هم داشته باشد اما در عمل این اقدام به رسمیت شناختن و حتی یک گام بالاتر، عملیاتی کردن ایده اینترنت طبقاتی است که مهمترین نکته ابهام‌آمیز آن ملاک قرار گرفتن در این طبقات می‌باشد. درواقع چه چیزی سبب شده تا خبرگزاری مثل تسنیم بتواند به تلگرام دسترسی داشته باشد اما یک پایگاه خبری مشابه که اتفاقا در ذیل قوانین جمهوری اسلامی ایران سالها مشغول به فعالیت است و می‌تواند در راستای همین قوانین در شرایط بحرانی نقش‌آفرینی کند، از این دسترسی محروم باشد؟

چگونه است که برخی سایت‌ها به اینترنت جهانی متصل هستند و مطالبشان در گوگل ایندکس می‌شود ولی بسیاری دیگر از این گشایش بی‌بهره هستند؟ ملاک این گزینش‌ها برای دسترسی به اینترنت چیست تا حداقل بقیه بدانند چه کم دارند که از دسترسی محروم شده‌اند؟