مرتضی افقه: به فصل جیره‌بندی رسیده‌ایم

فرارو: ایران طی ماه‌های آینده چطور می‌تواند از موج بیکاری یا فشارهای اقتصادی پیشگیری کند؟ این پرسشی است که طی هفته‌های اخیر و به ویژه در سایه ناآرامی‌های اجتماعی پررنگ تر شده است. دولت سعی کرده در روزهای پس از جنگ ۱۲ روزه با طرح‌هایی از جمله تلاش برای تک نرخی کردن ارز و توزیع کالابرگ تغییراتی در نظام اقتصادی ایجاد کند، اما این تغییرات تا چه حد موثرند؟

دکتر مرتضی افقه، اقتصاددان و عضو هیئت علمی دانشگاه چمران اهواز  به بررسی وضعیت موجود در اقتصاد کشور پرداخته است:

فشار اقتصادی در سایه تحریم، خسارات جنگ 12 روزه و ناآرامی‌های اخیر

مرتضی افقه به فرارو گفت: «اگر بخواهیم واقع بینانه و به دور از شعار و هیجان به تحلیل شرایط کنونی بپردازیم، حقیقت این است که از دولت به جز همین اقدامات کوچک جیره‌بندی و تعیین قیمت و کالابرگ و امثالهم بر نمی‌آید.

کشور ما 8 سال مداوم با تحریم‌ها رو به رو بوده است. کمتر کشوری در جهان تا این حجم تحریم‌های گسترده را تجربه کرده است. این وضعیت تحریم برای کشور ما که تا این حد به تجارت خارجی وابسته است و به انبوهی از واردات برای بخش‌های مختلف خود نیاز دارد و به جز نفت و پتروشیمی، صادرات دیگری ندارد، بسیار سخت و سنگین است. تداوم تحریم ها در طول 8 سال اقتصاد کشور ما را متحمل خسارات بسیار سنگینی کرد.»

وی افزود: «همه این ها تا قبل از سال 1404 است که نه جنگ داشتیم و نه تهدیدهای بعدی آن را. در سال جاری، علاوه بر این که تحریم‌ها رفع نشدند، اقدامی جدی در جهت مذاکرات هم نداشتیم. هرچند حقیقت این است که در دولت سیزدهم نیز هر نوع فرصت برای بازگشت به برجام و مذاکره را تحت فشار از دست دادیم.

اکنون در شرایطی قرار داریم که هم تحریم‌ها را داریم، هم خسارات ناشی از جنگ 12 روزه را و هم ناآرامی های اخیر را در کشور تجربه کردیم. مسئله مهم دیگر این است که در سایه تهدیدهای خارجی همان اندک سرمایه‌گذاری‌های خارجی که در کشور ما انجام می‌شد نیز یا متوقف شده یا ممکن است تمدید نشود. درواقع مسئله فرار سرمایه و تمایل سرمایه‌گذاران برای خارج کردن سرمایه از کشور را هم متحمل شده‌ایم.»

تنش و بی ثباتی داخلی و خارجی سموم مهلک اقتصادند

این اقتصاددان تاکید کرد: «باید بپذیریم که اکنون در منطقه زیان قرار داریم و باید با حداقل‌ها بسازیم. آقای میدری وزیر کار در اظهارنظرهایی خطاب به مردم گفته‌اند قیمت‌ها تا 3 ماه آینده تغییر نمی‌کند و مردم نگران نباشد. این اظهارنظر ممکن است درباره کالاهای اعطایی توسط دولت صدق کند اما این که دولت به این اندازه امکان و قدرت داشته باشد که همه کالاها با همان قیمت تعیین شده به بازار وارد شود جای سوال دارد. برخی اقلام از جمله روغن نیز علیرغم وعده دولت، هنوز در برخی فروشگاه‌ها کمیاب است. بنابراین وعده‌های اینچنین دادن بر این مبنا که دولت تعیین قیمت کند، چندان تاثیری نخواهد داشت.»

وی افزود: «تنش‌های یکی دو هفته اخیر در جامعه به تنش‌های خارجی ما افزوده شده است و در نتیجه هر نوع سرمایه گذاری در اقتصاد کشور با ریسک دو جانبه رو به رو است. هر اقتصاددانی می‌داند که تنش و بی ثباتی‌های داخلی و خارجی، سموم مهلکی برای اقتصاد هر کشور محسوب می شود. مهمترین راهکارهایی که می‌تواند ما را از این وضعیت نجات دهد در کوتاه‌مدت و بلندمدت تلاش برای رفع تنش‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای و در بلندمدت همان مشکلات ساختاری داخلی است که منتهی به شرایط فعلی شده است.

حتی اگر تحریم‌ها رفع شود، باید تغییرات ساختاری اساسی شکل داده شود. ما به شدت به فروش نفت وابسته‌ایم و تا زمانی که به فروش نفت وابستگی داریم، همین اندازه آسیب پذیر باقی می‌مانیم.»

دولت بدترین زمان را برای تک نرخی کردن ارز انتخاب کرد

این استاد دانشگاه در ادامه افزود: «یک مشکل دیگر مسأله تک نرخی شدن ارز است که متأسفانه برخی اقتصادخوانده‌های معتقد به بازار آزاد فکر می‌کنند قابل انجام است. اقتصاد کشور نباید درگیر فضای توهم‌آمیز شود. متأسفانه آقای پزشکیان، تسلیم این نوع‌ایده شده است. اما از دید من ارز تک نرخی نخواهد ماند.

دولت وقتی می‌تواند ارز را تک نرخی نگه دارد که به نفع مردم باشد و به اندازه کافی ارز در اختیار داشته باشد که اگر قیمت ارز افزایش پیدا کرد و در آستانه بر هم زدن تعادل اقتصادی بود، دولت دخالت کرده و ارز را مدیریت کند. اما در شرایط فعلی که دولت اصلاً ارز ندارد و با کمبود ارز مواجه است، بازار آزاد، تحت تأثیر عوامل بیرونی است. در نتیجه دولت مجبور است مدام از افزایش قیمت بازار آزاد تبعیت کند، اما چون این افزایش، سفره مردم را کوچک می‌کند و ممکن است دوباره تنش‌ ایجاد کند دولت ناچار است دوباره به همان ارز‌های چند نرخی و حمایتی برگردد. ما این تجربه را در دولت‌های آقایان رفسنجانی و رئیسی داشتیم. دولت بدترین زمان و بدترین موقعیت را برای تک نرخی کردن ارز انتخاب کرده است.»