رسانه اصلاح‌طلب پرچم شیر و خورشید را تصاحب کرد

برترین‌ها: نماد «شیر و خورشید» که در ذهن بخش بزرگی از جامعه ایرانی با پرچم ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷ شناخته می‌شود، به یکی از بحث‌برانگیزترین نشانه‌های هویتی ایران تبدیل شده است. نمادی که هم در تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران ریشه دارد و هم در سال‌های اخیر، دوباره به کانون توجه افکار عمومی بازگشته است.

اظهارات تازه علی‌اکبر صالحی درباره «مالکیت معنوی» این نشان و تأکید او بر ایرانی–اسلامی بودن آن، موج جدیدی از بحث‌ها را درباره خاستگاه، معنا و تحولات تاریخی شیر و خورشید به راه انداخته است؛ نمادی که از اسطوره و نجوم آغاز شد، به پرچم ایران راه یافت و تفاسیر متفاوتی به خود گرفت.

در ادامه بخشی از مطلب «روزنامه سازندگی» را در این‌باره می‌خوانید:

علی‌اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی و وزیر سابق امور خارجه ایران در تازه‌ترین اظهارات خود تأکید کرد که نماد شیر و خورشید، ریشه‌ای ایرانی-اسلامی دارد و متعلق به جمهوری اسلامی ایران است. او گفت: «شیر و خورشید نمادی است که ریشه در هویت ایرانی-اسلامی دارد و متعلق به جمهوری اسلامی است، اما دیگران از آن استفاده می‌کنند… فلسفه نماد شیر و خورشید مربوط به حضرت علی(ع) است و مالکیت معنوی آن متعلق به ایران است». صالحی افزود که برخی کشورها چندین بار خواسته‌اند از این نماد استفاده کنند اما مخالفت ایران به‌عنوان مالک معنوی نماد، مانع انجام این کار شده است.

این اظهارات صالحی درحالی بیان می‌شود که در اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ در ایران، پرچم شیر و خورشید به‌طور گسترده‌ای مورد استفاده قرار گرفت و بحث و تبلیغات فراوانی درباره این نماد در شبکه‌های اجتماعی به راه افتاد. حتی شبکه اجتماعی «ایکس» (توئیتر سابق) اعلام کرد، ایموجی پرچم ایران را با طرح شیر و خورشید جایگزین خواهد کرد. پیش از این هم غلامعلی حداد عادل در مورد مجسمه‌‌های شیر و خورشید بر سر در مجلس، در سال ۸۶ گفته بود که؛‌ «قرار شد، رسانه‌‌ها در این خصوص کمک کنند و نظرسنجی انجام دهند که آیا بالا رفتن شیرها بر سر در مجلس؛ از نظر افکار عمومی جامعه، نوعی احیای شعارهای قبل از انقلاب محسوب نمی‌شود؟ اگر این تلقی ایجاد نمی‌شود، ما نیز مشکلی نداریم. مسئله مهم این است که بدانیم، مردم چه تلقی دارند».

استفاده از نماد شیر و خورشید در تاریخ تمدن ایرانی و خاورمیانه قدمتی طولانی دارد. افسانه نجم‌آ‌بادی، پژوهشگر ایرانی، اشاره می‌کند که نشان شیر و خورشید موفقیتی بی‌مانند در به تصویر کشیدن هویت مدرن ایرانی داشته و تحت تأثیر همه فرهنگ‌های مهم تاریخ ایران- از جمله زرتشتی، شیعی و ایرانی- بوده است. در اساطیر ایرانی نیز بارها شیر و خورشید نزد قوم پارسی باستان، وجهه‌ای مقدس یافته‌اند؛ برای مثال در تحولات ساسانی، خورشید و شیر هر یک نمادی از قدرت بودند.

نخستین شواهد ثبت‌ شده از به‌کارگیری نماد شیر و خورشید روی پرچم به دوران اواسط قرن پانزدهم میلادی بازمی‌گردد.

بنابر نمادهایی که وجود دارد، شیر، نماد شجاعت ایرانی است و در خوانش شیعی، در دوره صفویه، به‌طور ضمنی به شجاعت حضرت علی نیز ارجاع شده است. شمشیر نماد عدالت و دفاع مشروع ایرانی است و قدرت و حفظ نظم را نمایندگی می‌کند. همچنین خورشید نیز نماد نور و مشروعیت است و کهنسالی ایران را نشان می‌دهد.

شمشیری که بعدها به دست شیر رسید

اگر «شیر و خورشید» را یکی از پایدارترین نمادهای تاریخ ایران بدانیم باید توجه داشت که همه عناصر این نشان همزمان و از ابتدا کنار هم نبوده‌اند. یکی از مهم‌ترین اجزای بحث‌برانگیز این نماد، شمشیری است که در دوره‌ای متأخر به دست شیر اضافه شد؛ عنصری که امروز در بسیاری از بازنمایی‌های پرچم تاریخی ایران، به‌عنوان جزء جدایی‌ناپذیر آن شناخته می‌شود اما در واقع چنین نبوده است.

بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد نماد شیر و خورشید در دوره صفوی در شکل اولیه خود فاقد شمشیر بوده و بیشتر ریشه در سنت‌های نجومی، اسطوره‌ای و سلطنتی داشته و نمادی از قدرت و نظم کیهانی محسوب می‌شده است. ورود شمشیر به این نماد از اواخر دوره زندیه و به‌طور مشخص در دوره قاجار رخ داد؛ زمانی که حکومت برای پیوند دادن مشروعیت سیاسی با مفاهیم مذهبی، تفسیری شیعی از این نشان ارائه کرد و شیر به‌عنوان نماد حضرت علی(ع) و شمشیر به‌عنوان اشاره‌ای به ذوالفقار تعبیر شد. از این مقطع به بعد، ترکیب شیر، شمشیر و خورشید به نماد رسمی دولت قاجار تبدیل شد و در پرچم‌ها، سکه‌ها و نشان‌های حکومتی به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفت و به‌تدریج شکل غالب این نماد تاریخی را ساخت.