سریال، فیلم و یا هر چی؛ ما ایرانی هستیم، پس دوام می‌آوریم

سیامک رحمانی/برترین‌ها: مردم اینبار برخلاف جنگ ۱۲روزه ناچارند زندگی کنند. هر چند این زندگی با اضطرابی مداوم و تمام نشدنی از شنیدن صدای انفجار در گوشه ای از شهر همراه است. آیا می‌توان در زمانه جنگ و بحران‌های اجتماعی انتظار تاب‌آوری داشت؟ 

در ادامه گفت‌وگوی  «امیرحسین جلالی‌نوشن»، روان‌پزشک، با رسانه «پیام ما» را می‌خوانید.

در یکی از گروه‌های پیام‌رسان داخلی درباره کتاب و فیلم صحبت می‌کنند. چند نفری به یکدیگر می‌گویند که برای عبور از این روزها باید کتاب خواند و دوام آورد. در تهران هم چند کتابفروشی در خیابان کریمخان و میرزای شیرازی، فعالیتشان را از سر گرفته‌اند. پایتخت حالا نه آنقدر پر از ترافیک و شلوغی است و نه آنقدر خالی و خلوت مانند روزهای جنگ دوازده‌روزه. مردم در زیر سایه انفجار و موشک ناچارند زندگی کنند؛ هرچند دیگر نه با روانی سالم بلکه با اضطرابی مداوم و تمام‌نشدنی و منتظر برای شنیدن انفجار در گوشه‌ای از شهر. آیا در این روزها می‌توان از تاب‌آوری و دوام‌آوردن سخن گفت و اینها نشانه‌ای از تداوم زندگی است؟ 

ساعت ۱۲ ظهر روز یکشنبه انگار در تهران، شب است. شامگاه شنبه، ۱۶ اسفند، تعدادی از انبارهای نفت در استان‌های تهران و البرز مورد حمله موشکی قرار گرفتند. حالا آسمانِ روز، تیره است و بارش باران، زمین و ماشین‌ها و شکوفه‌های درختان را هم سیاه کرده. هیچ‌چیز نشانی از آمدن بهار نمی‌دهد، جز همین باران که حالا آن ‌هم آغشته به جنگ شده است.

کتابفروشی نشر «ثالث» در زیر پل کریمخان باز است. مثل یک روز عادی از ساعت یک ربع به ۹ کارشان را شروع کرده‌اند و چند نفری هم برای خرید کتاب به کتابفروشی سر زده‌اند. «محمدرضا نعمتی»، مدیر فروشگاه نشر «ثالث»، به «پیام ما» می‌گوید فعالیت کتابفروشی‌ از روز شنبه (۱۶ اسفند) آغاز شده: «اما روز شنبه به‌دلیل صدای انفجارها حدود ساعت چهار کتابفروشی را تعطیل کردیم. امروز هم از صبح به کتابفروشی آمدیم اما هنوز مشخص نیست تا چه ساعتی حضور داشته باشیم.»

او اضافه می‌کند مشتری‌هایی هم آمده‌اند، اما طبیعتاً نه به تعداد روزهای قبل: «شاید حدود هفت‌هشت نفر تا ظهر امروز. از صبح تا همین الان کتاب‌های مختلفی از جمله در زمینه زندگینامه فروخته‌ایم.»

نعمتی می‌گوید از روز یکشنبه کتابفروشی‌های چشمه، نگاه و… هم کارشان را آغاز کرده‌اند.

با قطعی اینترنت بین‌الملل برای سومین‌بار در امسال، بعضی گروه‌های تلگرام و واتس‌‌اپ حالا به‌ناچار به پیام‌رسان‌های داخلی منتقل شده‌اند. در یکی از گروه‌ها، چند نفری کتاب معرفی می‌کنند و موزیک می‌فرستند. در میان صحبت از اینکه صدای انفجار از کجا آمده، درباره کتابی هم گفت‌وگو می‌کنند.

در یک هفته گذشته و با آغازی جنگی دوباره، هر کسی برای خود به‌دنبال راهی برای بقا و زنده‌ماندن است. یک نفر می‌گوید خبرها را نمی‌خواند، یک نفر می‌گوید سریال می‌بیند، یک نفر دیگر هم مشغول خانه‌تکانی برای نوروز است. اما آیا اینها راهی برای تاب‌آوری و دوام است؟

تاب‌آوری مربوط به قبل از بحران است

«امیرحسین جلالی‌ندوشن»، روان‌پزشک، به «پیام ما» توضیح می‌دهد در ادبیات علمی، تاب‌آوری امری است که باید قبل از بحران مواد و مصالحش شکل گرفته باشد: «مانند این است که استحکام‌سازی ساختمان را در هنگام زلزله انجام نمی‌دهیم. در ادبیات روزمره به‌اشتباه به این موضوع تاب‌آوری گفته می‌شود، اما درواقع تاب‌آوری مربوط به قبل از بحران است و بعد از بحران به بازتوانی و بقا نیاز داریم.»

به‌اعتقاد او، دانستن تفاوت این دو موضوع اهمیت زیادی دارد: «چراکه وقتی در این شرایط از تاب‌آوری صحبت می‌شود، انتظاری از افراد ایجاد می‌شود که برای مثال، نباید در این شرایط دچار حمله عصبی و فرسودگی شوند یا بترسند و… . اما این درحالی‌است که اینها نشانه‌های عادی است.»

این روان‌پزشک تأکید می‌کند تاب‌آوری چیزی نیست که در فرد وجود داشته باشد: «تاب‌آوری را باید ایجاد کرد. بخشی از آن به پارامترهای فردی برمی‌گردد و افرادی از نظر ژنتیکی ظرفیت‌های اولیه بیشتری برای تاب‌آوری دارند. برای مثال، اگر کسی از قبل اختلال خلقی و اضطرابی داشته باشد، طبیعتاً امکان تاب‌آوری‌اش در مقابل اتفاقات بیرونی کمتر است. اما بخش دیگری از آن به شرایط و امکانات جامعه بازمی‌گردد.»

آیا می‌توان از مردم ایران انتظار تاب‌آوری داشت؟ جلالی‌ندوشن پاسخ می‌دهد: «مردمی که اکنون وارد جنگ شده‌اند، پیشتر در امسال جنگ دیگری را هم تجربه کرده بودند و بحران‌های اجتماعی دی‌ماه را هم از سر گذرانده‌اند. همچنین، بار سوم است که با قطع اینترنت بین‌الملل مواجه می‌شوند. قطع اینترنت در زندگی امروزه معنا و پیامدهای زیادی دارد. بنابراین، اساساً نمی‌توان از چنین جامعه‌ای انتظار داشت تاب‌آور باشد.»

چرا جامعه ایرانی دچار فروپاشی نمی‌شود؟

او می‌گوید امروزه نیازمند این هستیم که به افراد کمک کنیم در این شرایط «بیشترین بقا و تداوم» را داشته باشند و کمتر شکننده و آسیب‌پذیر باشند: «ما در وضعیت ناتاب‌آوری قرار داریم، اما جامعه ایرانی همواره نشان داده که حتی در این شرایط هم از ظرفیت‌های جدی برخوردار است و می‌تواند امکاناتی از خودش نشان دهد که بسیاری از جوامع با این میزان فشار، دچار فروپاشی می‌شوند. درواقع جامعه ایران، جامعه ویژه‌ای است؛ چراکه مشاهده‌گران خارجی در حوزه سلامت روان هم که با آنان مواجهه داشته‌ام، ایرانیان را مردمی بسیار تاب‌آور توصیف می‌کنند و برایشان عجیب است جامعه‌ای با این حجم از تنش و استرس به زندگی خودش به‌صورت معنی‌داری ادامه می‌دهد. درواقع، هر جامعه دیگری بود، دچار فروپاشی هویتی و اجتماعی می‌شد.»

این روان‌پزشک دلیل این دوام‌آوردن و مشاهده‌نشدن فروپاشی را این‌طور شرح می‌دهد: «این موضوع به سرمایه‌های جامعه برمی‌گردد و نه زندگی در میان تعدد بحران‌ها. بحران، واکسینه نمی‌کند. اگر از بحران برای تغییر و رفع نواقص خود استفاده کنیم، واکسینه می‌کند؛ اما نباید از آن حماسه‌سازی و مرثیه‌سازی کرد. بحران، جایی است که به ما نشان می‌دهد چه نقاط قوت و ضعف‌هایی داریم. اما ما نشانه‌های مشخصی نمی‌بینیم که در سطح اجتماعی از بحران‌ها چنین استفاده‌ای شود.»

جلالی‌ندوشن پاسخ خود را کامل می‌کند: «در طول تاریخ می‌بینیم بارها زانویمان به زمین رسیده، ولی دوباره بلند شده‌ایم؛ مانند واقعه حمله اعراب، مغولان، جنگ‌های متعدد و… . تمامی اینها به جامعه ایران یاد داده چگونه در دوره بحران و شرایط ضربه‌پذیری و محدودیت با تکیه بر حداقل امکانات حداکثر بهره‌وری را برای زنده‌ماندن داشته باشد.»

به‌گفته او، چنین موضوعی باعث می‌شود جامعه در بحران دوام بیاورد، اما به‌نوعی آینده‌نگری و توسعه‌محوری را از ما گرفته است: «زمانی که به بحث‌های دوره صلح نگاه می‌کنیم، همواره بحث بر سر این است که چرا جامعه ایران ظرفیت‌های توسعه را ندارد و ضد کار تیمی و برنامه‌ریزی است. همچنین صبوری ما صبوری برای مصیبت است، نه اینکه چیزی را بکاریم و صبر کنیم تا آن را درو کنیم. حال اگر صلح هم کنیم، انگار در صلح هم با این سؤالات روبه‌رو می‌شویم.»

به‌اعتقاد جلالی‌ندوشن، در تمام انتظارات و تصمیمات جامعه ایرانی نوعی شتاب و نگاه معجزه‌وار به حل مسائل وجود دارد؛ نگاهی که می‌تواند ما را از توسعه‌یافتن دور کند: «همان‌طورکه همین حالا هم وعده‌هایی که جریان‌های سیاسی مختلف می‌دهند، همه‌شان نگاهی معجزه‌وار به حل مشکلات دارند؛ درحالی‌که توسعه محصول گفت‌وگوی خیر و شر است.»