چرا پشه‌ها بعضی افراد را کمتر نیش می‌زنند؟

ایسنا: از آنجا که نیش پشه‌ها در بسیاری از نقاط بدن، چیزی بیش از یک دردسر ساده است، دانشمندان سخت تلاش می‌کنند تا بفهمند چرا پشه‌ها برخی افراد را بیشتر از دیگران ترجیح می‌دهند.

فرض کنید از یک پیاده‌روی تابستانی بازمی‌گردید و بدن شما پر از جای نیش قرمز و خارش‌دار پشه‌هاست، اما دوستانتان می‌گویند که جای نیش پشه ندارند یا پس از یک شب اردو زدن در فضای باز بیدار می‌شوید و می‌بینید که مچ پا و مچ دست‌هایتان از نیش پشه‌ها ملتهب شده است؛ در حالی که همراهان شما آسیبی ندیده‌اند. شما تنها نیستید. تخمین زده می‌شود که حدود ۲۰ درصد از مردم، لذت ویژه‌ای برای پشه‌ها دارند و بیشتر اوقات توسط پشه‌ها گزیده می‌شوند.

دانشمندان سخت در تلاش هستند تا دریابند که چرا این حشرات برخی افراد را بیشتر از دیگران ترجیح می‌دهند، زیرا در بسیاری از مناطق، گزش چیزی بیش از یک دردسر است.

مالاریا زمانی منتقل می‌شود که پشه حامل انگل مالاریا، قربانی را نیش می‌زند. تقریباً ۲۵۰ میلیون مورد از این بیماری در سال ۲۰۲۲ تخمین زده شد که با بیش از ۶۰۰ هزار مورد مرگ‌ومیر همراه بود.

پشه‌ها بیماری‌های کشنده دیگری از جمله تب دنگی و تب زرد را نیز منتقل می‌کنند. با تغییرات آب‌وهوایی، دامنه گسترش پشه‌ها و بیماری‌هایی که حامل آنها هستند، از جمله زیکا و نیل غربی در حال تغییر است.

هم‌زمان با کار کردن دانشمندان روی راه‌هایی برای جلوگیری از گزش پشه‌ها فراتر از پشه‌بند و اسپری دافع حشرات که برخی از پشه‌ها می‌توانند به مرور زمان در برابر آنها ایمن شوند، آنها در حال بررسی این موضوع هستند که چرا برخی از ما بیشتر از دیگران گزیده می‌شویم.

در ادامه به بررسی برخی از عواملی می‌پردازیم که می‌توانند در این امر نقش داشته باشند.

گروه خونی

از آنجا که پشه‌ها ما را نیش می‌زنند تا پروتئین‌ها را از خون ما برداشت کنند، جای تعجب نیست که گروه خونی برای آنها مهم باشد. برخی از پژوهشگران می‌گویند که ممکن است برخی از گروه‌های خونی برای پشه‌ها اشتهاآورتر از سایرین باشند.

پژوهشی که سال ۲۰۰۴ در «Journal of Medical Entomology» منتشر شد، نشان داد در یک محیط کنترل‌شده، پشه‌ها گروه خونی O را بیشتر نیش زدند و تقریباً دو برابر بیشتر از افراد با گروه خونی A روی بدن آنها نشستند. افراد با گروه خونی B جایی در میانه این طیف خارش قرار گرفتند.

پژوهشی که سال ۲۰۱۹ در «American Journal of Entomology» منتشر شد، به پشه‌ها فرصت داد تا به سوی منابع تغذیه‌کننده با هر چهار گروه خونی بروند و پشه‌ها اغلب منبع تغذیه‌کننده گروه خونی O را انتخاب کردند.

علاوه بر این، در پژوهش سال ۲۰۰۴ مشخص شد که حدود ۸۵ درصد از شرکت‌کنندگان یک سیگنال شیمیایی را از پوست خود ترشح می‌کنند که نشان می‌دهد گروه خونی آنها چیست؛ در حالی که ۱۵ درصد شرکت‌کنندگان این ویژگی را ندارند و پشه‌ها صرف نظر از این که از کدام نوع بودند، بیشتر جذب منابع ترشح‌کننده می‌شدند تا منابع غیر ترشح‌کننده.

به نقل از وب‌سایت رسمی «دانشگاه کوئینزلند»(University of Queensland)، با وجود چنین پژوهش‌هایی باز هم نمی‌توان به طور قطعی گفت که پشه‌ها یک گروه خونی را بر سایر گروه‌های خونی ترجیح می‌دهند، زیرا هیچ مدرک قطعی وجود ندارد که نشان دهد گروه‌های خونی خاص یعنی آنتی‌ژن‌های خاصی که روی سطح بیرونی گلبول قرمز قرار دارند، بر جذب پشه به سمت ما تأثیر می‌گذارند.

یکی از راه‌های کلیدی که پشه‌ها اهداف خود را پیدا می‌کنند، حس کردن دی‌اکسید کربن منتشرشده در نفس آنهاست. پشه‌ها می‌توانند دی‌اکسید کربن را از فاصله ۱۰۰ فوت تشخیص دهند و مشخص شده افرادی که در فواصل طولانی یا متوسط از حشرات به مرور زمان دی‌اکسید کربن بیشتری را بیرون می‌دهند، پشه‌های بیشتری را نسبت به دیگران جذب می‌کنند.

پژوهشی که در سال ۲۰۰۹ توسط پژوهشگران «دانشگاه کمبریج»(Cambridge University) منتشر شد، نشان داد افرادی با خروجی دی‌اکسید کربن کمتر، پشه‌های کمتری را به خود جذب می‌کنند. تفاوت‌ در میزان کاهش پشه‌ها با توجه به سطح دی‌اکسید کربن منتشرشده از نفس شرکت‌کنندگان آشکار بود.

ورزش

پشه‌ها با بو کردن یک ترکیب شیمیایی از بوها که می‌تواند شامل اسید لاکتیک، آمونیاک و سایر مواد دفع‌شده از عرق انسان باشد، قربانیان خود را در فاصله نزدیک‌تر پیدا می‌کنند و همچنین، به افرادی با دمای بدن بالاتر جذب می‌شوند. از آنجا که ورزش سنگین به افزایش تجمع اسید لاکتیک و گرما در بدن می‌انجامد، احتمالاً باعث می‌شود که شخص در معرض دید حشرات قرار بگیرد.

پژوهش انجام‌شده در «دانشگاه کالیفرنیا ریورساید»(UC Riverside) که سال ۲۰۲۲ در مجله «Scientific Reports» به چاپ رسید نیز نشان داد این حشرات مزاحم ممکن است به ترکیبی شیمیایی از بوهای ساطع‌شده از پوست جذب شوند.

به نقل از وب‌سایت رسمی دانشگاه کالیفرنیا ریورساید، پژوهشگران گفتند که این کشش ترکیبی از دی‌اکسید کربن به همراه دو ماده شیمیایی ۲-کتوگلوتاریک و اسید لاکتیک است. این ترکیب شیمیایی نه تنها باعث می‌شود پشه قربانی خود را پیدا کند و روی آن فرود بیاید، بلکه او را تشویق می‌کند تا برای یافتن خون جست‌وجو کند.

«رینگ کارده»(Ring Cardé) استاد حشره‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا ریورساید و از پژوهشگران این پروژه گفت: اگرچه دیگران نیز ترکیباتی را شناسایی کرده‌اند که پشه‌ها را جذب می‌کنند، اما بسیاری از آنها اثر قوی و سریعی ندارند. ما نشان دادیم که پشه‌ها روی اهداف بصری نامشخص که آغشته به این بوها هستند، فرود می‌آیند.

گرما

گرما می‌تواند پشه‌ها را به خود جذب کند و دمای بدن در هدایت حشرات نقش دارد، اما می‌توان مکانیسم‌هایی را که پشه‌ها برای حس کردن گرما استفاده می‌کنند، خاموش کرد.

پژوهشگران «دانشگاه برندایس»(Brandeis University) در پژوهشی که سال ۲۰۲۰ در مجله «Science» به چاپ رسید، تلاش کردند یک ترموستات مولکولی را در شاخک‌های پشه غیرفعال کنند و وقتی توانستند این کار را انجام دهند، توانایی حشره را در تشخیص گرما کاهش دادند و احتمال تغذیه آن از خون گرم انسان را کمتر کردند.

با وجود این، غیرفعال کردن این حسگر برای متوقف کردن کامل پشه‌ها کافی نیست، زیرا آنها می‌توانند برای یافتن هدف خود به نشانه‌های دیگری تکیه کنند.

باکتری پوست

برخی از پژوهش‌ها نشان داده‌اند انواع و حجم خاص باکتری‌هایی که به طور طبیعی روی پوست انسان زندگی می‌کنند، بر جذابیت ما برای پشه‌ها تأثیر می‌گذارند.

پژوهشی که سال ۲۰۱۱ در مجله «PLOS ONE» به چاپ رسید، نشان داد که داشتن مقادیر زیادی از چند نوع باکتری، پوست را برای پشه‌ها جذاب‌تر می‌کند.

با وجود این، به طرز شگفت‌آوری به نظر می‌رسد که داشتن تعداد زیادی باکتری با تنوع بیشتری از گونه‌ها، پوست را کمتر جذاب می‌کند.

با توجه به این نتایج، جای تعجب نیست که برخی از پشه‌ها مستعد گزش مچ پا و پاهای ما هستند، زیرا بسیاری از باکتری‌های تولیدکننده بو روی پاها رشد می‌کنند.

برخی از دانشمندان معتقدند یک راهبرد برای جلوگیری از گزش انسان توسط پشه‌ها ممکن است تغییر ارتباطات باکتریایی باشد که حشرات را جذب می‌کنند.

طعم

پژوهشگران «دانشگاه ییل»(Yale University) در سال ۲۰۲۴ کشف کردند که طعم‌های گوناگون ممکن است بر گزش، تغذیه و حتی تخم‌گذاری پشه‌ها تأثیر بگذارند. آنها دریافتند که وجود ترکیبات خاصی در عرق انسان باعث می‌شود پشه‌ها بیشتر گزش کنند. این در حالی بود که سایر ترکیبات تلخ، رفتار تغذیه‌ای را سرکوب می‌کردند. آنها دریافتند که مجموعه‌ای از ترکیبات نیز بر رفتار تأثیر می‌گذارد.

اگرچه برخی از آمینواسیدها و نمک وقتی به تنهایی در اختیار حشرات قرار می‌گرفتند، تغییری در گزش آنها ایجاد نمی‌کردند، اما وقتی با هم ترکیب می‌شدند، گزش بیشتری ایجاد می‌شد. این نتیجه‌ منطقی است، زیرا هر دو ترکیب با هم روی پوست انسان یافت می‌شوند اما مانند بسیاری از موارد دیگر، همه انسان‌ها در این پژوهش یکسان نبودند. وقتی نمونه‌های گوناگونی از عرق در اختیار پشه‌ها قرار می‌گرفت، پشه‌ها برخی را بیشتر نیش می‌زدند.

«جان کارلسون»(John Carlson)، زیست‌شناس دانشگاه ییل و پژوهشگر ارشد این پروژه گفت: ما فکر می‌کنیم این می‌تواند بخشی از دلیلی باشد که چرا برخی از ما خیلی بیشتر از دیگران توسط پشه‌ها گزیده می‌شویم. برخی از افراد ممکن است برای پشه‌ها طعم بهتری داشته باشند.

الکل

مالاریا و مصرف الکل هر دو از مشکلات بزرگ سلامت عمومی هستند. مصرف الکل در بسیاری از کشورها رو به افزایش است و با توجه به گسترش تلاش‌ها برای مدیریت مالاریا، درک ارتباط بین مالاریا و مصرف الکل بسیار مهم می‌شود.

پژوهشی که سال ۲۰۱۰ در مجله «PLOS ONE» به چاپ رسید، نشان داد که فقط یک لیتر آبجو می‌تواند بدن را برای پشه‌ها جذاب‌تر کند.

پژوهشگران آزمایش کردند که آیا آبجو ممکن است دی‌اکسید کربن یا دمای بدن را تغییر دهد و پشه‌ها را جذب کند، اما دریافتند که هیچ کدام از این عوامل با افزایش توجه پشه‌ها همبستگی ندارند و این امر باعث می‌شود که تمایل پشه‌ها به آبجو به یک راز تبدیل شود.

این نتایج نشان می‌دهند که مصرف آبجو می‌تواند یک عامل خطر برای ابتلا به مالاریا باشد و باید در سیاست‌های بهداشت عمومی برای طراحی اقدامات کنترلی گنجانده شود.

بارداری

بسیاری از پژوهش‌ها نشان داده‌اند که زنان باردار تقریباً دو برابر بیشتر از سایر زنان مورد گزش پشه‌ها به ویژه گونه‌های ناقل مالاریا قرار می‌گیرند. حداقل دو عامل کلیدی ممکن است در این امر دخیل باشند.

۱. زنان باردار حدود ۲۱ درصد دی‌اکسید کربن بیشتری را در بازدم خود بیرون می‌دهند.

۲. اطراف شکم زنان باردار به طور میانگین حدود ۱.۲۶ درجه فارنهایت گرمتر از این ناحیه در بدن سایر زنان است.

رنگ لباس

این دلیل ممکن است خنده‌دار به نظر برسد، اما یک گونه پشه رایج از بینایی همراه با بو برای یافتن انسان‌ها استفاده می‌کند.

پژوهشی که سال ۲۰۲۲ توسط دانشمندان «دانشگاه واشنگتن»(University of Washington) انجام شد، نشان داد پوشیدن لباس‌هایی با رنگ‌هایی مانند مشکی، قرمز، نارنجی، فیروزه‌ای ممکن است پیدا کردن انسان را برای پشه‌ها آسان‌تر کند.

بیشتر رنگ‌های مورد علاقه مربوط به طول موج‌های بلندتر نور هستند که پوست انسان نیز آنها را از خود ساطع می‌کند. رنگ‌هایی از جمله سبز، بنفش، آبی و سفید توسط این گونه پشه در این پژوهش نادیده گرفته شدند.

ژنتیک

به طور کلی، عوامل ژنتیکی زمینه‌ای صرف نظر از این که از طریق گروه خونی، متابولیسم یا سایر عوامل بیان شوند، عامل اصلی در جذابیت انسان‌ها برای پشه‌ها هستند.

پژوهشگران «دانشکده بهداشت و پزشکی گرمسیری لندن»(LSHTM) در پژوهش سال ۲۰۱۵ خود دریافتند برخی از بوهای بدن که پشه‌ها حس می‌کنند، ممکن است پایه ژنتیکی داشته باشند. بر اساس یافته‌های این پژوهش، اگر شما یک آهن‌ربای پشه هستید، تقصیری ندارید، زیرا ژن‌های شما مقصر هستند. در واقع، DNA عامل اصلی است که برخی افراد را برای حشرات مزاحم بسیار جذاب‌تر می‌کند.

خبر خوب این است که شناسایی ژن‌های دخیل می‌تواند به دانشمندان کمک کند تا دافع‌های مؤثرتری را ابداع کنند. با ادامه پیشرفت‌ها در تحقیقات ژنتیکی مربوط به پشه‌ها، پژوهشگران به دنبال راه‌های نوآورانه‌ای برای جلوگیری از نیش زدن این حشرات هستند. 

دفع کننده‌های طبیعی

سال‌هاست که پژوهشگران به امید ایجاد نسل بعدی دفع‌کننده‌های حشرات، به بررسی دلایلی پرداخته‌اند که باعث می‌شوند اقلیتی از مردم به ندرت پشه‌ها را جذب ‌کنند.

دانشمندان رؤیای ساخت داروهایی را در سر می‌پرورانند که به واسطه آنها بتوانند تولید دفع‌کننده‌های طبیعی را در پوست افزایش دهند یا محصولی مبتنی بر باکتری بسازند که بتواند پشه‌ها را برای هفته‌ها دفع کند.

در نهایت، اختراعات آینده حتی ممکن است به یک زن باردار و ورزشکار با گروه خونی O و پیراهن قرمز امکان دهد تا برای همیشه از پشه‌ها دوری کند.