لژیونر روس در نیروی هوایی ایران چه می‌کند؟

خبرآنلاین: جنگنده بمب‌افکن سوخو-۲۴ یکی از مهم‌ترین هواپیماهای تهاجمی موجود در سازمان رزم نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود. این هواپیما که طراحی آن به دوران اتحاد جماهیر شوروی بازمی‌گردد، با وجود قدمت چند دهه‌ای، همچنان به دلیل توانایی انجام مأموریت‌های تهاجمی در ارتفاع پایین، جایگاه ویژه‌ای در میان دارایی‌های هوایی ایران دارد.

در مقاطع مختلف، به‌ویژه پس از درگیری‌های نظامی منطقه، روایت‌ها و گزارش‌هایی درباره نقش سوخو-۲۴ در برخی عملیات‌های برون‌مرزی منتشر شده است. هرچند بسیاری از این روایت‌ها از سوی منابع مستقل تأیید نشده‌اند، اما بار دیگر توجه افکار عمومی را به قابلیت‌ها و پیشینه این جنگنده جلب کرده‌اند.

سوخو-۲۴؛ محصول دوران جنگ سرد

سوخو-۲۴ (Su-۲۴ Fencer) از جمله بمب‌افکن‌های تاکتیکی نسل سوم محسوب می‌شود که طراحی آن در نیمه دوم دهه ۱۹۶۰ میلادی در اتحاد جماهیر شوروی آغاز شد. نخستین پرواز آزمایشی این هواپیما در سال ۱۹۷۰ انجام شد و پس از چند سال آزمایش و رفع نواقص، از سال ۱۹۷۴ به‌صورت رسمی وارد خدمت نیروی هوایی شوروی شد. لقب این جنگنده‌ها، «فنسر» به معنای شمشیر است؛ مانند شمشیر تیز و بُرنده.

مأموریت اصلی این هواپیما اجرای حملات دقیق به اهداف زمینی، نفوذ در عمق خاک دشمن و انجام عملیات در شرایط نامساعد جوی و در تمام ساعات شبانه‌روز است.

مهم‌ترین ویژگی‌های عملیاتی

یکی از مهم‌ترین قابلیت‌های سوخو-۲۴، امکان پرواز در ارتفاع بسیار پایین است. این ویژگی باعث می‌شود هواپیما بتواند با استفاده از عوارض طبیعی زمین، احتمال شناسایی توسط سامانه‌های راداری را کاهش دهد و به اهداف خود نزدیک شود.

بال‌های متغیر (Variable Sweep Wing)، توان حمل انواع بمب و موشک، برد عملیاتی مناسب و قابلیت اجرای مأموریت‌های تاکتیکی از دیگر ویژگی‌هایی است که این جنگنده را به یکی از مهم‌ترین بمب‌افکن‌های تاکتیکی ساخت شوروی تبدیل کرده است.

سوخو-۲۴ در کدام کشورها خدمت کرده است؟

این هواپیما علاوه بر اتحاد جماهیر شوروی، در اختیار کشورهای مختلفی قرار گرفت. الجزایر، لیبی، سوریه و سودان از جمله کشورهای عربی هستند که در مقاطعی از سوخو-۲۴ استفاده کرده‌اند. همچنین تعدادی از جمهوری‌های استقلال‌یافته از شوروی مانند جمهوری آذربایجان، بلاروس، قزاقستان و اوکراین نیز این جنگنده را در اختیار داشته‌اند.

عراق نیز در سال‌های پایانی جنگ ایران و عراق بیش از ۳۰ فروند سوخو-۲۴ از شوروی خریداری کرد، اما این هواپیماها فرصت چندانی برای حضور در نبردهای آن جنگ پیدا نکردند.

سوخو-۲۴ چگونه وارد نیروی هوایی ایران شد؟

درباره نحوه ورود این جنگنده به ایران روایت‌های مختلفی وجود دارد. برخی منابع از خرید محدود این هواپیماها از روسیه در سال‌های پس از جنگ ایران و عراق سخن گفته‌اند، اما مشهورترین روایت مربوط به جنگ اول خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ است.

در جریان حمله نیروهای ائتلاف به عراق، تعدادی از هواپیماهای نیروی هوایی عراق برای جلوگیری از نابودی، به ایران منتقل شدند. پس از پایان جنگ، با توجه به حل‌وفصل نشدن موضوع خسارت‌های جنگ ایران و عراق، این هواپیماها به عنوان بخشی از غرامت در ایران باقی ماندند و به تدریج وارد سازمان رزم نیروی هوایی ارتش شدند.

سال‌های خدمت در ایران

سوخو-۲۴ طی سال‌های گذشته بیشتر به عنوان یک سرمایه راهبردی برای نیروی هوایی ایران شناخته شده است. این هواپیماها به طور مستمر تحت برنامه‌های تعمیرات اساسی، اورهال و به‌روزرسانی قرار گرفته‌اند تا توان عملیاتی خود را حفظ کنند.

در مقاطعی نیز شایعاتی درباره انتقال دوباره این جنگنده‌ها به عراق برای مقابله با داعش منتشر شد، اما مقام‌های رسمی عراق چنین گزارش‌هایی را رد کردند.

عملیات‌های سوخو-۲۴

روایت‌هایی از حضور عملیاتی این جنگنده‌ها در جریان جنگ ۴۰ روزه منتشر شده است؛ در یکی از این روایات گفته شده که دو هواپیمای سوخو-۲۴ ایرانی در روزهای نخست جنگ، با عبور از لایه‌های پدافندی و راداری خود را به یک پایگاه آمریکایی در کویت رسانده و آنجا را بمباران کرده‌اند. با توجه به نوع پرواز که برای نفوذ به لایه‌های پدافندی باید در ارتفاع پست باشد تا رادارها متوجه نشوند که اولین نامزد چنین پروازی در سازمان رزم نیروی هوایی، همین سوخو-۲۴ است.

البته یک روز بعد از آغاز جنگ هم دو سوخو-۲۴ دیگر هم برای بمباران پایگاه العدید راهی قطر شدند؛ آنطور که دریادار حبیب الله سیاری، رییس ستاد ارتش روایت کرده، آنها العدید را بمباران کرده‌اند اما از سرنوشت‌شان خبری در دست نیست. 

با این وجود روایت شبکه الجزیره این است که آنها در هنگام ورود به فضای آسمان قطر و بر فراز آب‌های خلیج فارس، پیش از آنکه به العدید برسند، توسط یک فروند اف-۱۶ ارتش قطر هر دو سوخو-۲۴ سرنگون شده‌اند. وبسایت تابناک هم در روایتی دیگر نوشته است: «دو فروند بمب‌افکن سوخو-۲۴ فنسر ارتش از پایگاه هوایی شیراز و در ارتفاع پایین برای بمباران پایگاه العدید به پرواز درآمدند و در ۳۰ کیلومتری هدف، توسط جنگنده‌های اف-۱۵ قطری رهگیری شدند. مشخص نیست این خلبانان موفق به ایجکت شده‌اند یا به شهادت رسیدند.»

الجزیره البته در یک ویژه برنامه لاشه هواپیما را که در کف خلیج فارس بود نشان داد که غواصان قطری لاشه هواپیماها را از آب بیرون کشیدند.

آیا سوخو-۲۴ همچنان کارآمد است؟

اگرچه فناوری پایه این جنگنده به دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی بازمی‌گردد، اما بسیاری از کارشناسان نظامی معتقدند که در صورت برخورداری از نگهداری مناسب، ارتقای سامانه‌های ناوبری، جنگ الکترونیک و تسلیحات جدید، سوخو-۲۴ همچنان می‌تواند در مأموریت‌های تهاجمی و نفوذ در ارتفاع پایین نقش مؤثری ایفا کند.

توان حمل مهمات متنوع، برد مناسب، سرعت بالا و قابلیت پرواز در ارتفاع پست همچنان از مهم‌ترین مزیت‌های این بمب‌افکن تاکتیکی محسوب می‌شود؛ ویژگی‌هایی که باعث شده است سوخو-۲۴ پس از چند دهه همچنان یکی از مهم‌ترین دارایی‌های تهاجمی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران باقی بماند.

سوخو-۲۴ علیرغم قدمت و نسل قدیمی‌تر، همچنان به عنوان یک بمب‌افکن استراتژیک و دارایی ارزشمند در ناوگان هوایی ایران حفظ شده و با اورهال و به‌روزرسانی، نقش پشتیبانی خود را در ساختار دفاعی کشور ایفا می‌کند. روایت‌های مختلف از عملیات‌های این جنگنده، نشان از پیچیدگی معادلات نظامی در منطقه و جایگاه ویژه این پرنده در تاریخ هوانوردی جنگی ایران دارد.

هرچند فناوری به‌کاررفته در این جنگنده‌ها به دهه‌های ۶۰ و ۷۰ میلادی بازمی‌گردد، اما سوخو-۲۴ همچنان حریفی چغر و سرسخت برای بسیاری از جنگنده‌های مدرن محسوب می‌شود. راز این ماندگاری، در قابلیت‌های منحصربه‌فرد آن نهفته است؛ پرواز در ارتفاع بسیار پایین با عبور از چین‌خوردگی‌های زمین، مانورپذیری بالا در شرایط تاکتیکی و توان حمل طیف گسترده‌ای از مهمات هوابه‌زمین، این پرنده روس‌تبار را به یک تهدید جدی برای هر سامانه پدافندی بدل کرده است. از نگاه کارشناسان نظامی، سوخو-۲۴ با وجود سن بالا، در مأموریت‌های نفوذ و ضربه‌زنی دقیق، همچنان عملکردی فراتر از انتظار ارائه می‌دهد و همین ویژگی، آن را به گزینه‌ای ارزشمند در نبردهای ناهمتراز منطقه‌ای تبدیل کرده است. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که تا زمانی که تاکتیک‌های پرواز پست و استفاده از پوشش طبیعی زمین در اولویت باشد، این جنگنده کهنه‌کار می‌تواند با کمترین امکانات، بیشترین اثر را بر جای بگذارد.