دژ گرانیتی زاگرس که خواب را از چشمان ترامپ گرفت!

برترین‌ها: تنش‌های نظامی میان ایران و ایالات متحده بار دیگر به اوج خود رسیده و تبادل آتش در تنگه هرمز و سراسر منطقه شدت گرفته است. در همین فضا، دونالد ترامپ بار دیگر با تهدید مستقیم یک سایت زیرزمینی و عمیق، توجه محافل رسانه‌ای و اطلاعاتی جهان را به نقطه‌ای در کویر مرکزی ایران جلب کرده است: "کوه کلنگ گزلا".

 رئیس جمهور آمریکا، روز گذشته در مصاحبه‌ای تهدیدآمیز اعلام کرد که واشنگتن این سایت را به شدت زیر نظر دارد و اگرچه در حال حاضر فعالیت آشکاری در آن دیده نمی‌شود، اما ایالات متحده احتمالاً به زودی ضربه سختی را به دهانه ورودی این مجتمع مستحکم وارد خواهد کرد.

اما کوه کلنگ چیست، در کجا واقع شده و چرا به یکی از حساس‌ترین نقاط در شطرنج هسته‌ای ایران و غرب تبدیل شده است؟ در این گزارش تحلیلی، ابعاد فنی، جغرافیایی، پیشینه تاریخی و سناریوهای پیرامون این تاسیسات زیرزمینی را بر اساس گزارش خبرآنلاین و کجارو بررسی کرده‌ایم.

معرفی کوه کلنگ زاگرس

کوه کلنگ زاگرس یکی از ارتفاعات شاخص منطقه نطنز است که در امتداد رشته‌کوه زاگرس مرکزی قرار گرفته است. این کوه از نظر زمین‌شناسی بخشی از کمربند چین‌خورده زاگرس به شمار می‌رود؛ رشته‌کوهی که از شمال‌ غرب ایران آغاز می‌شود و تا جنوب‌ شرق کشور امتداد دارد. دامنه‌های کوه کلنگ عمدتا از سنگ‌های آهکی و رسوبی تشکیل شده‌اند و در اثر میلیون‌ها سال فعالیت‌های زمین‌ساختی شکل گرفته‌اند. وجود صخره‌های بلند، یال‌های سنگی و دره‌های طبیعی، سیمای این کوه را شکل داده و چشم‌اندازهای زیبایی در اطراف آن ایجاد کرده است.

کوه کلنگ در منطقه‌ای با اقلیم نیمه‌خشک قرار دارد. زمستان‌های آن سرد و همراه با بارش برف است و در بهار، پوشش گیاهی مرتعی در دامنه‌های آن رشد می‌کند. هرچند این کوه به‌اندازه برخی قله‌های مشهور زاگرس مقصد کوهنوردان نیست، اما طبیعت بکر و موقعیت جغرافیایی آن، ارزش طبیعی قابل توجهی به منطقه بخشیده است.

از فراز برخی ارتفاعات این کوه می‌توان دشت نطنز، باغ‌های اطراف و بخش‌هایی از ارتفاعات زاگرس مرکزی را مشاهده کرد. نزدیکی کوه به مسیرهای ارتباطی استان اصفهان نیز باعث شده است دسترسی به آن نسبتا آسان باشد؛ هرچند برخی محدوده‌های اطراف به‌دلیل قرار گرفتن در مجاورت مراکز حساس، محدودیت دسترسی دارند.

جغرافیای سایت و دژ گرانیتی زاگرس

آنچه کوه کلنگ را از سایر تاسیسات هسته‌ای ایران متمایز می‌کند، ساختار زمین‌شناختی و عمق زیاد آن در دل کوه است است. بر اساس تخمین کارشناسان تسلیحاتی، تالارهای زیرزمینی این مجتمع در عمقی بین ۸۰ تا ۱۰۰ متر و در برخی نقاط تا ۶۰۰ متر در دل سنگ‌های سخت گرانیتی حفر شده‌اند.

این عمق زیاد، کوه کلنگ را حتی عمیق‌تر از تاسیسات معروف غنی‌سازی فردو در استان قم می‌سازد. بسیاری از کارشناسان نظامی تردید دارند که حتی قوی‌ترین بمب‌های سنگرشکن ارتش ایالات متحده (MOP) نیز بتوانند به فضاهای اصلی این سایت در چنین عمقی آسیب جدی وارد کنند. به همین دلیل، از این مرکز به عنوان دژ تسخیرناپذیر ایران در برابر حملات هوایی یاد می‌شود.

تصویر ماهواره‌ای از تاسیسات هسته ای در کوه کلنگ

پیشینه تاریخی؛ از خرابکاری نطنز تا انتقال به دل کوه

ریشه ساخت تاسیسات کوه کلنگ به سال ۱۳۹۹ (۲۰۲۰ میلادی) بازمی‌گردد. پس از وقوع یک عملیات خرابکارانه بزرگ که سالن مدرن و رو زمینی مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته ایران را در سایت نطنز نابود کرد، تهران تصمیم گرفت این بخش حساس را به مکانی کاملاً امن و رسوخ‌ناپذیر منتقل کند.

علی‌اکبر صالحی، رئیس وقت سازمان انرژی اتمی ایران، در فروردین ۱۴۰۰ و پس از دومین خرابکاری در نطنز، بدون نام بردن مستقیم از کوه کلنگ، این راهبرد را تایید کرد و به خبرنگاران گفت که ایران در واکنش به این اقدام خرابکارانه، در حال ساخت سالن‌های متعدد و پیشرفته در دل کوه است تا زنجیره تولید سانتریفیوژهای پیشرفته متوقف نشود.

اگرچه ساخت تونل‌های اولیه این منطقه از سال ۲۰۰۷ آغاز شده بود، اما پروژه تبدیل کوه کلنگ به یک دژ صنعتی-هسته‌ای به طور جدی از سال ۲۰۲۰ کلید خورد تا پوششی امن برای دارایی‌های استراتژیک ایران ایجاد کند.

معمای «تاسیسات سوم» و جنگ ۱۲ روزه

خردادماه ۱۴۰۴، درست چند روز پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه (که طی آن آمریکا و اسرائیل حملات سنگینی را علیه زیرساخت‌های هسته‌ای ایران انجام دادند) تهران اعلام کرد که به زودی از تاسیسات سوم غنی‌سازی خود رونمایی خواهد کرد. با شروع درگیری‌ها، گمانه‌زنی‌ها درباره محل این سایت افزایش یافت.

پس از فروکش کردن شعله‌های جنگ، دو روایت متفاوت مطرح شد:

سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، تایید کرد که تاسیسات سوم ایران نیز در حملات آسیب دیده است. او توضیح داد که این مرکز در نزدیکی اصفهان واقع شده و در زمان حمله هنوز فعال نبوده است.

دیوید آلبرایت، کارشناس ارشد هسته‌ای و مدیر موسسه علوم و امنیت بین‌الملل معتقدند که کوه کلنگ در طول عملیات نظامی آسیب ندید؛ زیرا ارزیابی‌های اطلاعاتی نشان می‌داد هنوز فعالیت هسته‌ای مؤثری در آن آغاز نشده است. با این حال این کارشناس ادعا می‌کند تصاویر ماهواره‌ای بعدی نشان داد که ایران بلافاصله پس از جنگ، روند ساخت‌وساز و مقاوم‌سازی را در این سایت به شدت سرعت بخشیده است.

شواهد ماهواره‌ای؛ توسعه ساخت‌وساز و مقاوم‌سازی پدافندی

گزارش‌های مستند اندیشکده‌های غربی مانند «مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی» (CSIS) و «موسسه علوم و امنیت بین‌الملل» (ISIS)، در بین دو جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه و همچنین طی جنگ اخیر، سه تغییر استراتژیک عمده را در کوه کلنگ شناسایی کرده‌اند که نشان‌دهنده ادعای تداوم سرسختانه کار در زیرزمین است:

ایجاد حریم امنیتی دوگانه: ایران دیواری بتنی به طول تقریبی ۱۲۰۰ متر در ضلع غربی سایت احداث کرده و کل محیط کوهستان را محصور ساخته است. در پشت این دیوار، فنس‌کشی ثانویه‌ای در حال انجام است تا یک منطقه نظارت الکترونیکی ایجاد شود و نفوذ فیزیکی به سایت را بسیار دشوار کند.

مقاوم‌سازی و استتار دهانه‌های تونل: این سایت دارای چندین دهانه تونل در بخش‌های شرقی، غربی و جنوبی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد ایران قاب بتنی یکی از ورودی‌های شرقی را با تلی از سنگ و شن پوشانده است. کارشناسان معتقدند این اقدام برای سخت‌تر کردن فروریختن ورودی‌ها در صورت بمباران هوایی انجام شده است.

افزایش حجم خاک‌برداری: حضور مستمر کامیون‌های کمپرسی و ماشین‌آلات سنگین عمرانی در کنار تل‌های بزرگ خاک تخلیه‌شده، ثابت می‌کند که عملیات حفاری در زیرزمین همچنان فعال است.

تصویر ماهواره‌ای از خرابکاری در سالن مونتاژ سانتریفیوژ تاسیسات غنی‌سازی نطنز

فرضیه‌های سه‌گانه؛ کوه کلنگ میزبان چه تجهیزاتی است؟

تحلیلگران سه سناریوی اصلی را برای کاربری نهایی این سایت فوق امنیتی مطرح می‌کنند:

اولین فرضیه، استفاده از این سایت به عنوان کارخانه مونتاژ سانتریفیوژ است؛ هدفی که از همان سال ۲۰۲۰ برای جایگزینی سالن تخریب‌شده نطنز دنبال می‌شد تا قطعات حساس دور از دسترس حملات هوایی تولید شوند.

فرضیه دوم، انتقال بخش فعالیت‌های مرتبط با فلز اورانیوم است. با توجه به آسیب دیدن بخش‌های صنعتی روی‌زمینی در اصفهان طی درگیری‌های سال گذشته، انتقال فعالیت‌های متالورژی اورانیوم به عمق زمین می‌تواند پایداری این چرخه را تضمین کند.

فرضیه سوم، احتمال تجهیز این سایت به عنوان یک تاسیسات مخفی غنی‌سازی اورانیوم است که بیشترین نگرانی را برای غرب ایجاد کرده است. برخی کارشناسان معتقدند ایران ممکن است با بهره‌گیری از عمق پناهگاهی این کوه، به دنبال نصب آبشارهای سانتریفیوژ برای غنی‌سازی نهایی ذخایر خود باشد تا آن‌ها را از هرگونه گزند نظامی مصون نگه دارد.

بن‌بست نظارتی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

اگرچه ایران و آژانس در توافق قاهره (شهریور ۱۴۰۴) بنا داشتند دسترسی‌های جدیدی ایجاد کنند، اما پس از فعال شدن مکانیسم ماشه از سوی کشورهای اروپایی و بازگشت قطعنامه‌های تحریمی، تهران این توافق را ملغی اعلام کرد.

در حال حاضر، همکاری‌های ایران با آژانس صرفاً در چارچوب نظارت بر تاسیسات فعال نظیر راکتور تحقیقاتی تهران ادامه دارد و طبق مصوبات قانونی، دسترسی به سایت‌های در حال ساخت یا آسیب‌دیده از جنگ نظیر کوه کلنگ تا زمان عادی شدن شرایط و رفع تهدیدها، ممکن نخواهد بود. این انسداد نظارتی، ابهامات پیرامون دژ گرانیتی زاگرس را بیش از پیش تقویت کرده است.