طبقه متوسط؛ از کشورهای ثروتمند تا ضعیف

روزنامه وقایع اتفاقیه - فاطمه آقایی‌فرد: درکشورهای ثروتمند، «طبقه متوسط» به خانوارهایی گفته می‌شود که درآمد سالانه آنها متوسط درآمد ملی سرانه آن کشور باشد. درآمریکا نیز افرادی که درآمدشان بین ۵۰ تا ۵۰۰ هزار دلار است، از این دست‌اند اما درجوامع درحال‌توسعه، طبقه متوسط، طبقه‌ای است که دارای سطحی از توان مالی است که می‌تواند در برابر بیکاری و ورشکستگی دوام بیاورد و درهرحال بتواند اجاره‌خانه ماه آینده یا وام ماشین را سر وقت پرداخت کند.

شمار زیادی از افراد جهان را طبقه متوسطی‌ها تشکیل می‌دهند

بیست و پنج سال پیش تقریبا هیچ کشور درحال توسعه‌ای دارای طبقه متوسط نبود؛ یعنی قشر کمی از مردم ثروتمند بودند و بر اکثریت فقیر حکومت می‌کردند. اما کره جنوبی در این میان استثنا بودند؛ کشوری که درسال‌های آخر دهه۹۰، اکثر افراد جمعیتش را طبقه متوسط با درآمد سالانه ۱۰ هزار دلار یا بیشتر، تشکیل می‌دادند اما در دیگر نقاط جهان هنوز طبقه متوسط بسیار کم بود. در چین، هند و صحرای آفریقا تنها ۲ درصد جمعیت درطبقه متوسط قرار می‌گرفتند؛ در آن دوره بیشتر مردم در آفریقا و آسیا به شدت فقیر بودند. با کاهش نرخ بهره و افزایش قیمت کالا، بسیاری از کشورهای متوسط درآمدشان افزایش یافت.

در سال ۱۹۹۱ طبقه متوسط در جهان به میزان قابل توجهی رشد کرد؛ در همین دوره حدود ۹۰۰ میلیون نفر به درآمد ۱۰ دلار در روز رسیدند و این یعنی میلیون‌ها نفر به طبقه متوسط جهانی اضافه شدند. در سال ۲۰۰۹، حدود ۱,۸ میلیارد نفر از مردم جهان در طبقه متوسط جای داشتند که از این تعداد ۶۶۴ میلیون نفر در اروپا، ۵۲۵ میلیون نفر در آسیا و ۳۳۸ میلیون نفر در آمریکای شمالی بودند. بین سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۵ حدود یک میلیارد نفر از فقر رها شدند که از این تعداد ۶۵۰ میلیون نفر فقط در چین و هند زندگی می‌کنند.

در دو دهه اخیر طبقه متوسط کشورهایی چون ایران، شیلی و مالزی به ۶۰ درصد کل جمعیت رسید و در مکزیک نیز با رشد ۵۰ درصدی همراه بود. طبقه متوسط در مدت چند دهه اخیر در کشورهای فقیرتر هم رشد کرد اما با سرعتی بسیار کم. در کشورهای جنوب آسیا، صحرای آفریقا و مناطق روستایی چین، طبقه متوسط هنوز هم کمتر از ۱۰ درصد کل جمعیت را تشکیل می‌دهند.

در میان کشورهای عربی نیز تونس و مراکش از میزان طبقه متوسط قابل توجهی برخوردارند؛ در مصر نیز تنها ۶ درصد از جمعیت، از درآمد ۱۰ دلار در روز برخوردارند. برخی کشورهای در حال‌توسعه همچون هند، کنیا و نیجریه نیز طبقه متوسط قابل توجهی دارند. با کاهش جمعیت فقیر برزیل و رسیدن آن از ۴۰ درصد به ۲۵ درصد در سال ۲۰۰۹، حدود ۳۱ میلیون نفر از افراد این کشور در طبقه متوسط جای گرفتند؛ حالا ۵۲ درصد از برزیلی‌ها در این گروه قرار دارند.

پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که شمار طبقه متوسط در سطح جهان رو به افزایش است به طوری‌که از سال ۲۰۰۹ این افزایش آغاز شد و پیش‌بینی‌ می‌شود شمار طبقه متوسط در جهان از ۱,۸ میلیون نفر در سال ۲۰۰۹ به ۳,۲ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰ برسد. هم اکنون ۲۳ درصد از مردم در کشورهای آسیایی در دسته قشر متوسط هستند که تا سال ۲۰۳۰ بر تعداد این افراد افزوده خواهد شد؛ یعنی حدود ۶۶ درصد از مردم در آسیا تا ۱۴ سال آینده در طبقه متوسط قرار خواهند گرفت.

طبقه‌متوسطی‌های جهان چه میزان پس‌انداز می‌کنند؟

آمارها می‌گویند، طبقه متوسط آمریکا عادت ندارند تا بخشی از درآمد خود را پس‌انداز کنند؛ یعنی حتی زمانی‌که ۴۰۰ دلار نیاز دارند، باید اجناس خود را فروخته یا از دیگران پول قرض کنند. در سال ۱۹۹۰ بود که میزان درآمد مردم در این کشور افزایش یافت؛ اما برعکس، تعداد افرادی که پول خود را پس‌انداز می‌کردند به میزان بیش از ۵ درصد، کاهش یافت.

طبقه متوسط در کانادا، آلمان و ژاپن نیز همچون آمریکایی‌ها آینده‌نگر نبوده و برای روزهای آینده خود پس‌انداز کافی ندارند. همین باعث شد تا مردم این کشورها در زمان بازنشستگی نیز با مشکلات مالی ناشی از عدم پس‌انداز کافی مواجه شوند. اما طبقه متوسط در ایرلند، با ۱۹,۳ درصد، دارای بیشترین میزان پس‌انداز هستند. طبقه متوسط در فرانسه نیز گرایش زیادی به پس‌انداز پول دارند که میزان این نرخ، در مدت سال‌های گذشته با افزایش زیادی مواجه شده است. با افزایش مشکلات اقتصادی در اسپانیا نیز مردم این کشور شروع به پس‌انداز بیش از ۱۸ درصد از درآمد خود کردند.