چهارراه استانبول در انتظار شکست انحصار

روزنامه وقایع‌ اتفاقیه: مجوز بانک مرکزی به بانک‌ها برای خرید و فروش ارز در بازار آزاد همچنان داستانی پرحاشیه است. هنوز چند روزی از اعطای این مجوز به بانک‌ها نگذشته است که برخی اخبار غیر‌رسمی از ایجاد التهاب در بازار حکایت دارد.

حتی بسیاری از کارشناسان نیز پیش‌بینی کرده‌اند با اجرای این تصمیم در کوتاه‌مدت، پنج‌نرخی‌شدن ارز در بازار آزاد دور از انتظار نیست؛ اگرچه تک‌نرخی‌شدن ارز طی سال‌ها به یکی از دغدغه‌های سیاست‌گذاران اقتصادی و به‌خصوص رؤسای بانک مرکزی تبدیل شده بود.

در این میان فعالان اقتصادی بیش از هر گروه دیگری خواستار وجود ارز تک‌نرخی برای جلوگیری فساد و رانت‌هایی بودند که به‌سبب آن، چندنرخی‌بودن ارز در بازار آزاد بود. ازاین‌رو با روی‌کارآمدن دولت یازدهم، ولی‌الله سیف، رئیس کل بانک مرکزی، به کرات در مصاحبه‌ها و سخنرانی‌هایش به اصرار خود درباره این خواسته قدیمی فعالان اقتصادی تأکید کرده بود، اما هربار شرایط اقتصادی به‌گونه‌ای پیش می‌رفت که مجالی برای تحقق این وعده از سوی بانک مرکزی باقی نمی‌ماند.

برای مثال، سال ۹۱ بود که به‌دلیل مجموعه‌ای از مشکلات اقتصادی از جمله تشدید تحریم‌های اقتصادی ایران و کاهش یک‌باره قیمت نفت، موجب دوبرابرشدن ناگهانی نرخ ارز در بازار آزاد و کاهش ارزش پول ملی به یک‌سوم شد. ازسویی تورم دورقمی و حدود ۴۷ درصدی نیز در سال ۹۱ به تشدید بحران ارزی در آن مقطع دامن زد. براساس این گزارش، پس از جریانات ارزی سال ۹۱، بانک مرکزی همه همت خود را برای تک‌نرخی‌شدن ارز در بازار آزاد به کار گرفت.

این بانک با تحقق وعده تک‌نرخی‌شدن ارز درواقع دو هدف اصلی را دنبال می‌کند؛ اول جلوگیری از آشفتگی در بازار ارز که نمود آن در سال ۹۱ به‌خوبی محسوس بود و هدف دوم، کاهش جذابیت سرمایه‌گذاری برای سرمایه‌گذاران خانگی در بازار غیر‌مولدی مانند ارز، برای کنترل حجم نقدینگی کشور که طبق گزارش‌های رسمی بانک مرکزی، اکنون به حدود هزار هزار میلیارد تومان رسیده است.

ورود بانک‌ها به بازار ارز گام اول تک‌نرخی‌شدن؟

نکته اینجاست؛ سیاست ورود بانک‌ها به بازار برای به‌دست‌گرفتن کنترل نرخ‌ها و حرکت به‌سوی تک‌نرخی‌شدن درحالی ازسوی بانک مرکزی اجرایی شده است که حافظه تاریخی بازار، بانک‌ها را مقصر به‌وجودآمدن بسیاری از اختلالات در نظام پولی و بانکی کشور در سال‌های گذشته تاکنون می‌داند.

آن هم در زمانی‌که به‌تازگی نرخ سود سپرده و تسهیلات بانکی کاهش یافته است و این‌طور به نظر می‌رسد که بانک‌ها حالا به‌دنبال راهی برای افزایش درآمد خود پس از اجرای سیاست کاهش نرخ سود بانکی هستند. این کارشناسان می‌گویند ورود بانک‌ها به بازار خرید و فروش ارز گرچه امنیت را در پی دارد اما عملا منجر به افزایش قیمت از سوی بانک‌ها می‌شود زیرا قیمتی که بانک‌ها اعلام می‌کنند، تفاوتی با نرخ آزاد ارز ندارد و بنابراین خیلی‌ها ترجیح می‌دهند برای تأمین ارز به جای بازار به بانک مراجعه کنند و از این طریق مشتریان بانک‌ها بیشتر می‌شود و دوباره این امکان وجود دارد که بانک مرکزی بخواهد ارز با قیمت پائین‌تر در اختیار آنها قرار دهد و در نتیجه درآمد بانک مرکزی از این حیث بالا خواهد رفت.

اگرچه این اتفاق نباید نگران‌کننده باشد؛ چرا که در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته کنترل بازار ارز و توزیع آن به شبکه‌های پولی در اختیار بانک‌هاست و صرافی‌ها تنها در حوزه جابه‌جایی‌های محدود ارزی فعالیت می‌کنند اما به‌دلیل عملکرد نامطلوب بانک‌ها در ارائه خدمات به مشتریان هنوز این اطمینان برای بسیاری از صاحب‌نظران اقتصادی به‌وجود نیامده، چون تجربه سال‌ها بانکداری در ایران نشان داده است اساس رشد قارچ‌گونه بانک‌های خصوصی در ایران، به‌دلیل زود بازده‌بودن آن نسبت به سرمایه‌گذاری در بخش‌های تولیدی و صنعتی کشور بوده است.

همچنین که طی سال‌ها، انتقادهای بسیاری درباره بنگاه‌دارشدن بانک‌ها به‌جای ارائه خدمات مالی و تسهیلاتی به مشتریان از سوی مسئولان و دست‌اندرکاران حوزه اقتصاد وارد شده است. ازاین‌رو هنوز قابل باور نیست که بانک‌ها با هدفی غیر ‌از کسب سود و افزایش درآمد به بازار آزاد ارز ورود کرده باشند. بنابراین در نگاه کلی بسیاری از کارشناسان اقتصادی بر این باور هستند به‌دلیل ساختار معیوب اقتصادی و مشکلاتی که نظام بانکداری ایران سال‌ها با آن دست‌به‌گریبان بوده است، بانک‌ها نمی‌توانند عملکرد مناسبی در کنترل اوضاع بازار غیر‌رسمی ارز داشته باشند مگر خلاف آن ثابت شود.

حیدر مستخدمین‌حسینی، معاون اسبق بانک مرکزی و وزارت اقتصادی، نیز در گفت‌وگو با مهر، نسبت به شبهه سیاسی تصمیم جدید ارزی بانک مرکزی، مبنی‌بر ورود بانک‌ها به خرید و فروش ارز آزاد هشدار داد و گفت: این اقدام نباید منجر به افزایش نرخ ارز شود. این تحلیلگر مسائل بانکی و اقتصادی خاطرنشان کرد: نباید این اقدام منجر به این شود که یک مرکز با هدایت بانک مرکزی و دولت شکل گیرد و عرضه ارز و قیمت ارز را افزایش دهد، چون بازار واقعی به‌نام بازار ارز وجود ندارد و ارزها توسط دولت تدارک دیده می‌شود و عامل اصلی عرضه ارز، دولت است، بنابراین با توجه به شرایط بودجه‌ای، دولت نباید به بهانه اینکه بازار ارز درحال شکل‌گیری است، عرضه ارز را دچار شبهه سیاسی کند.

معاون اسبق بانک مرکزی و وزارت اقتصادی، تصریح کرد: اگر این جهت‌گیری نباشد، طرح بانک مرکزی برای اقتصاد مؤثر است در غیر‌این‌صورت اگر در این جهت باشد که قیمت ارز را افزایش دهد و بانک مرکزی و دولت درگیر چنین برنامه‌ای شوند، تصمیم اشتباه خواهد بود.

مستخدمین‌حسینی، با اشاره به‌اینکه در صورت اجرای درست این طرح، یکسان‌سازی نرخ ارز تسریع خواهد شد، گفت: با شکل‌گیری این کانون، بانک‌ها هدایت ارز را برعهده خواهند گرفت.

واکنش صراف‌ها به رقابت بانک‌ها در بازار ارز

تا اینجا واکنش صاحب‌نظران اقتصادی به جریان ورود بانک‌ها به بازار آزاد و خرید و فروش ارز بود. واکنش صراف‌ها به این اتفاق بسیار متفاوت است؛ خانزاده یکی از دست‌اندرکاران فعال بازار ارز بر این باور است که هنوز برای قضاوت درباره اینکه تصمیم جدید بانک مرکزی، بازار ارز را به چه سویی خواهد کشاند زود است. خانزاده در گفت‌و‌گو با «وقایع‌اتفاقیه» می‌گوید: بازار همچنان روال طبیعی خود را طی می‌کند؛ همان رکودی که سال‌ها در بازار وجود داشت هنوز هم ادامه دارد.

او درعین‌حال معتقد است: البته بانک‌ها به‌دلیل قدرت مالی توان مانور بیشتری در بازار دارند که ممکن است موجب به‌وجودآمدن رقابت نابرابر با صرافی‌ها شود اما هنوز اتفاق عجیب و قابل ذکری در بازار ارز رخ نداده است. خانزاده می‌گوید: ممکن است برخی صرافی‌ها و به‌ویژه غیر‌مجازها از این اتفاق نگران باشند اما واقعیت آن است که شکست انحصار بازار ارز بهترین تأثیر ورود بانک‌ها به این بازار خواهد بود. همچنین میثم رادپور، دیگر کارشناس بازار ارز، نیز هم‌نظر با خانزاده می‌گوید: باید دید منتقدان ورود بانک‌ها به بازار ارز دقیقا از چه نگران هستند؟

آیا این منتقدان همان دلال‌هایی نیستند که در سال‌ها نبض بازار ارز را در اختیار گرفته و با یک اشاره آنها دلار یک‌شبه ‌گران و ارزان می‌شد؟ به گفته رادپور، به‌ویژه حالا که در دوران پساتحریم و در تکاپو برای برقراری روابط تجاری و اقتصادی با کشورهای بزرگ اروپایی هستیم، بانک‌ها می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای را دراین‌باره ایفا کنند. او معتقد است روال کار بانک‌ها، فاینانس شرکت‌ها برای تسهیل روابط آنها با شرکت‌های بزرگ خارجی است، همچنین حالا که بحث تک‌نرخی‌شدن ارز مطرح است، تنها نهاد پولی که می‌تواند موجب تحقق این اتفاق شود، بانک مرکزی است؛ بانک مرکزی باید از همه ابزار خود برای این مهم استفاده کرده که ورود بانک‌ها به بازار خرید و فروش ارز نیز یکی از این ابزار‌هاست.